Główna :  Dla autorów :  Archiwum :  Publikacje :  turystykakulturowa.ORG

 

Data wydania 29 kwietnia 2010, redaktor prowadzący numeru: Armin Mikos v. Rohrscheidt

Numer 5/2010 (maj 2010)

 

Historia

 

Zarys dziejów Złotowa i powiatu złotowskiego

Przemysław Balcer 

Uwagi wstępne
Niniejszy tekst poprzedzić należy szeregiem informacji na temat przynależności administracyjnej i państwowej obszaru tworzącego współcześnie powiat złotowski oraz przekształceń zarówno terytorialnych, ludnościowych i etnicznych jakim ziemie te na przestrzeni dziejów ulegały. Należy również poczynić w tym miejscu kilka uwag na temat stanu zachowania źródeł historycznych mogących rzucić światło na dzieje powiatu i krótko omówić stan badań w tej dziedzinie. Tych kilka kwestii jest kluczowych dla właściwego zrozumienia dziejów omawianego obszaru. Szczegółowe omówienie wszystkich tych zagadnień z uwagi na przeznaczenie niniejszego opracowania oraz ścisłe wymogi objętościowe jest w tym miejscu niemożliwe, dlatego uwagi te ograniczone zostały do niezbędnego minimum.
Przynależność administracyjna i terytorialna a także bogactwo etniczne i cały bagaż formułowanych ocen w kontekście dziejów powiatu złotowskiego jest problemem złożonym i wieloaspektowym, nakłada się tu wiele rozmaitych ocen i punktów widzenia, nie bez znaczenia są często pojawiające się dawniej uprzedzenia badaczy i częste uproszczenia. Powiat złotowski, mimo iż jego początki datuje się na rok 1818, stanowi współczesną kreację administracyjną, powołaną do istnienia podczas reformy w 1999 roku. Na skutek tejże reformy w obszarze powiatu znalazły się częściowo tereny trzech wyraźnie odrębnych historycznie krain – Krajny, ściślej zaś jej zachodniej części zwanej również ziemią złotowską lub Złotowszczyzną a stanowiącej wschodnią część powiatu, tereny dawnego starostwa ujsko-pilskiego powiązanego z ziemią wałecką, dominującego w części zachodniej oraz Pomorza. Złotowskie w okresie przedrozbiorowym stanowiło część województwa kaliskiego natomiast ziemia wałecka – poznańskiego. Granicę pomiędzy tymi obszarami wyznacza linia rzeki Gwdy. W okresie porozbiorowym przyłączono je do prowincji Prusy Zachodnie. Ziemie te nigdy nie były ze sobą na niższym szczeblu administracyjnym powiązane. Zachodzą pomiędzy nimi znaczne różnice kulturowe i historyczne. Z tego też względu niniejszy zarys historyczny w tytule odnosi się do dziejów powiatu, nie zaś „ziemi”, jako, że termin „ziemia złotowska” ma dość jednoznaczne i istotnie węższe znaczenie. Pod względem etnicznym początkowo ziemie te były obszarem zasiedlania pomorsko-wielkopolskiego, w późniejszym okresie mieszało się tu kilka odmiennych grup etnicznych, m.in. Polacy, Niemcy i Żydzi.
Niniejszy zarys ma charakter kompilacyjny i służy nakreśleniu tła historycznego dla przeprowadzonej analizy potencjału turystyczno-kulturowego powiatu złotowskiego. Z uwagi na odniesienie analizy do jednostki podziału administracyjnego, przyjęte cezury chronologiczne również niekonieczne są ścisłe i adekwatne dla całego omawianego obszaru, poczyniłem jednak starania by oddawały jak najściślej wyraźnie wyodrębniające się okresy w jego dziejach i by były możliwe do zaakceptowania dla jak najszerszej części ziem powiatu.
Osobnym zagadnieniem jest kwestia zachowania źródeł co w sposób istotny przekłada się na stan badań. Ziemie powiatu złotowskiego ze względu na swe przygraniczne, w najróżniejszych znaczeniach tego słowa, położenie był areną zmagań polsko- pomorskich, polsko- krzyżackich i polsko-brandenburskich, pustoszone były w okresie Potopu szwedzkiego jak również w okresie wojny północnej, ponadto dotykały je epidemie i pożary co wpłynęło na stan zachowania źródeł dokumentowych. W przypadku samego Złotowa ostatecznym ciosem w swych dalekosiężnych skutkach było wywiezienie po likwidacji Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej staropolskiego archiwum miejskiego z będącej siedzibą władz Marchii Piły do archiwum w Berlinie w 1938 roku. Zarówno losy tego zasobu po II wojnie światowej jak i stan jego zachowania w niemieckich archiwach pozostają do chwili obecnej niejasne.
Klasycznymi pracami dotyczącymi Ziemi złotowskiej są prace niemieckich historyków O. Goerkego, C.F. Brandta i W.F.F. Schmitta, które ze względu na istnienie i dostępność źródeł stanowią do dziś istotne źródło informacji historycznych. Z polskich autorów wymienić należy Andrzeja Krajna-Wielatowskiego (ps.). Nie istnieje współczesne monograficzne opracowanie dziejów powiatu złotowskiego w jego obecnym kształcie terytorialnym, wydaje się również, że z uwagi na historyczne zróżnicowanie tych ziem, kwestie instytucjonalne prawdopodobnie nie należy podobnej pracy w najbliższym czasie oczekiwać. Podobnie nie istnieje aktualna monografia historyczna miasta Złotowa co stanowi o ile wiadomo, ewenement w skali województwa wielkopolskiego. Niniejszy szkic opiera się na szeregu dawniejszych monografii tyczących Złotowszczyzny jako zachodniej części ziemi krajeńskiej oraz dziejów Jastrowia. Pomocne były wspomnienia, artykuły publikowane w różnych okolicznościowych zbiorach, publikacje szczegółowe regularnie wydawanych nakładem Muzeum Ziemi Złotowskiej a odnoszących się do konkretnych aspektów dziejów tychże ziem, publikacje albumowe, w razie konieczności również materiały wydawane nakładem samorządów. Nieocenione w poznaniu historii regionu i jego ośrodka są artykuły publikowane w prasie, w tym również lokalnej, szczególne znaczenie ma tutaj nieistniejące już czasopismo „Halo, tu Złotów”. W przypadku dziejów miasta i gminy Jastrowie nieocenioną pomocą były wydawnictwa publikowane z inicjatywy miejscowego samorządu. Odczuwa się jednak dotkliwy brak aktualnych monograficznych opracowań historycznych, wyczerpujących pod względem chronologicznym i metodologicznym.

Historia powiatu złotowskiego do schyłku średniowiecza
Pierwsze ślady pobytu na obszarze Złotowszczyzny datują się na epokę neolitu (3500 – 1700 p.n.e.), znaleziskami poświadczonymi z tego okresu są groby skrzynkowe, topory, kamienne szydła. Przedmioty te odkrywano na stanowiskach w Złotowie, Klukowie, Piecewie, Skicu, Lipce, Małym Buczku, Stawnicy, Strołuńsku i Radawnicy. W epoce brązu poświadczone jest osadnictwo kultury łużyckiej (1300 – 400 p.n.e.) od ok. 1200 p.n.e. Badania archeologiczne doprowadziły do odkrycia sztyletów, grotów, mieczy, waz charakterystycznych dla sztuki i rzemiosła łużyckiego. Odkryto również groby skrzynkowe typowe dla tego obszaru ziem polskich. Osadnictwo w epoce żelaza datuje się od 700 p.n.e. - znane są naszyjniki, bransolety z tego okresu (okolice Górzna, Sławianowa, Głubczyna i Łąkie). O funkcjonującej w tym okresie wymianie handlowej świadczą monety monety rzymskie z czasów panowania cesarza rzymskiego Trajana. Poświadczone archeologicznie są grodziska wczesnohistoryczne w Złotowie, Górznie, Kamieniu, Trudnej, Małym Buczku, Wąsoszu, Stawnicy, Kujanie i Kiełpinie.
Dzieje ziem powiatu złotowskiego w okresie średniowiecza są w znacznych obszarach nierozpoznawalne źródłowo, zachowane źródła dokumentowe przechowywane w archiwach polskich rzucają jednak światło na ten okres i pozwalają na sformułowanie pewnych ogólnych wniosków.
Wpływy osadnicze i kulturowe z obszaru Wielkopolski i Pomorza przenikały się na obszarze Złotowszczyzny od czasów przedpiastowskich. Pod koniec VIII wieku powstał pierwszy gród w granicach dzisiejszego Złotowa, jednakże zniszczony on został na skutek pożaru w X wieku. Wiązany jest on z ludnością pomorską. Kolejny powstały w tym dogodnym dla osadnictwa miejscu gród, zniszczony z kolei został w XII- XIII wieku. W tym czasie ziemie Krajny jako nadgraniczne były przedmiotem częstej rywalizacji militarnej pomiędzy Pomorzanami a państwem piastowskim. Celem tych dążeń było zdobycie panowania nad strategicznie położonymi terenami nadgranicznymi w dolinie Noteci i najbliższymi jej obszarami.
Walki miały miejsce m.in. w okresie reakcji pogańskiej i najazdu czeskiego księcia Brzetysława w 1038 roku, gdy przewagę osiągnęli Pomorzanie. W czasach Bolesława Krzywoustego ziemie te poświadczone są jako należące do Wielkopolski. Jednakże w zależności od zmieniającej się sytuacji politycznej, przynależność ich czy to do Pomorza, czy Wielkopolski ulegała ciągłym zmianom. Chrystianizacja ziem złotowskich nastąpiła prawdopodobnie do XII wieku.
W II poł. XIII wieku zagrożenie dla tej części państwa polskiego stanowiła ekspansja Marchii Brandenburskiej oraz zakonu krzyżackiego. W pewnym okresie ziemie krajeńskie znalazły się niejako w kleszczach pomiędzy obydwoma tymi organizmami. Przez krótki okres obszar Krajny pod względem administracyjnym stanowiła utworzone przez Władysława Łokietka województwo nakielskie, od 1314 roku już na trwale wcielone do województwa kaliskiego. Zachodniej części dzisiejszego powiatu nie udało się jednak utrzymać, znalazły się one w rękach brandenburskich. Należy przy tym pamiętać, że sam Złotów był miastem pozbawionym fortyfikacji, występowały jedynie ziemne umocnienia.
W okresie panowania Kazimierza Wielkiego obszary te nie były dotknięte działaniami wojennymi, zaś okolice Wałcza powróciły do Polski w 1365 roku. Od drugiej połowy XIV wieku Złotów stopniowo staje się miastem prywatnym, którym to pozostanie aż do początku XX wieku.
Złotów po raz pierwszy pojawia się w źródłach pisanych w kronice Jana z Czarnkowa. Odnosząc się do testamentu króla Kazimierza III Wielkiego z 1370 roku wymienia on Złotów jako jeden z ośrodków przekazanych przez monarchę polskiego swemu siostrzeńcowi, księciu słupskiemu Kazimierzowi IV, którego ten widział wówczas w roli swego następcy. Mimo, że data ta często przytaczana jest współcześnie jako punkt wyjścia dla dziejów miasta, kronika określa już Złotów mianem miasta, co wyraźnie sugeruje wcześniejszą niż akt zapisu testamentowego lokację. Nie zachowały się jednak żadne źródłowe świadectwa tego wydarzenia, nie wiadomo również kiedy dokładnie miało ono miejsce, prawdopodobnie jednak w połowie wieku XIV. W okresie wielkiej wojny z zakonem, w 1410 roku wojska północnowielkopolskie usiłowały zająć Pomorze Gdańskie, za punkt wyjściowy mając obszar Krajny. Osiągnęły one pewien sukces w następstwie zwycięstwa pod Grunwaldem. Mimo to zagrożenie nie ustępowało i 13 października 1410 roku Krzyżacy zostali pokonani w bitwie pod Koronowem przez wojska polskie dowodzone przez starostę nakielskiego Macieja Donaborskiego. Zagrożenie ze strony Zakonu jednakże nie minęło całkowicie: podczas wojny trzynastoletniej w 1455 roku Złotów i Krajenka zostały przez wojska krzyżackie spalone. Natomiast od 1466 roku aż do początku XVII wieku obszary te cieszyły się pokojem.
Z roku 1446 roku pochodzi dokument, w którym rada miejska Złotowa zwraca się do władz Gdańska z prośbą o konsultację w skomplikowanej pod względem prawnym sprawie morderstwa. Dokument ten potwierdza istnienie organów władzy miejskiej, zbliżonych do poświadczonych w miastach lokowanych na prawie chełmińskim. Przypuszcza się, że Złotów mógł posiadać wówczas dwóch burmistrzów i sześciu rajców oraz prawdopodobnie zbliżoną liczbę ławników.
XIV i XV wiek był okresem, w którym rozwijało się osadnictwo, pośród licznych miejscowości lokowanych w tym okresie wymienić należy Krajenkę (1420), Zakrzewo (1432) i Lipkę (1374). Zainicjowany wówczas rozwój gospodarczy osiągnął punkt szczytowy w wieku XVI.
Jastrowie według dawniejszych badaczy miało mieć genezę XIV-wieczną, co odnoszono do jednego z dokumentów wiązanych dziś z inną miejscowością w okolicach Szamotuł. Współcześnie jednak twierdzenia te są kwestionowane. Wiadomo, jak już wspomniano wyżej, iż w zachodniej części ziem współczesnego powiatu złotowskiego za panowania Kazimierza Wielkiego doszło do wyparcia Brandenburczyków za terytorium rzeki Oski. Obszar dzisiejszej gminy Okonek był w tym okresie słabo zaludniony, późniejszy ośrodek tego obszaru nie istniał wówczas jeszcze.

Okres nowożytny do 1772 roku
XVI wiek pod względem militarnym był w dziejach omawianych ziem okresem spokoju. Procesem, który zdominował te czasy były dokonujące się w tym obszarze postępy reformacji. Już od wieku XV następował znaczny napływa na te ziemie czeskich husytów, wyznanie to poczęło się wówczas silnie rozwijać na obszarze złotowskim. Silnemu rozwojowi podlegał również luteranizm. Wyznaniom protestanckim sprzyjała zarówno miejscowa szlachta, jak i ogromny odsetek ludności.
Z 1549 pochodzi pierwszy dokument na którego pieczęci widnieje czytelny wizerunek herbu Złotowa.
Po długoletnim okresie pokoju, wiek XVII przyniósł tragiczne w skutkach dla złotowskiego wojny polsko- szwedzkie. Obszar ten splądrowany został podczas wojny w latach 1605-1635. W 1627 roku operujące na Pomorzu wojska szwedzkie zdołały dostać się do Debrzna, następnie zaś dokonały znacznych spustoszeń na Krajnie. Znaczne straty powodowały nie tylko plądrujące wojska ale również obciążenia wynikające z samych ich przemarszów i stacjonowania.
Tragiczne w skutkach były wydarzenia podczas Potopu szwedzkiego. Po wkroczeniu do Polski wojsk szwedzkich i początkowych próbach obrony na linii Noteci, wojska Wielkopolski wśród których istotną rolę odgrywał właściciel Złotowa, wojewoda kaliski Andrzej Karol Grudziński, poddały się pod Ujściem szwedzkiemu monarsze. Jednakże już wiosną roku 1656 została w Wielkopolsce zawiązana konfederacja przeciwko Szwedom, do której przystąpił również Grudziński. Korzystając z faktu wycofania się wojsk polskich Stefana Czarnieckiego z obszaru północnej Wielkopolski, w czerwcu 1656 roku Szwedzi spalili Złotów i doszczętnie zniszczyli znajdujący się tutaj XVI-wieczny, renesansowy zamek wzniesiony przez Donaborskich.
W okresie jaki nastąpił po zakończeniu wojny, Andrzej Karol Grudziński postanowił ufundować w Złotowie nowy, istniejący do dziś kościół farny. Stał się on miejscem pochówku rodziny fundatora, w tym jego ojca, wojewody kaliskiego Zygmunta Grudzińskiego. Jego pochówek w katolickiej świątyni umożliwiła konwersja z protestantyzmu jakiej miał dokonać na łożu śmierci.
W XVIII wieku obszar powiatu dotknięty został skutkami wojny północnej (1701-1721), podczas której, po początkowym okresie spokoju, operujące w na sąsiednich ziemiach wojska zwaśnionych państw i stronnictw zrujnowały również omawiane obszary. Zniszczeniu uległo Zakrzewo i Wąsosz, również Złotów wyszedł z tego okresu w poważnym stopniu wyludniony. Działania wojenne wpłynęły negatywnie na gospodarkę i demografię. W okresie od XVII-XVIII wieku datuje się ponadto rozwój osadnictwa niemieckiego, organizowanego przez właścicieli majątków w Złotowskiem, grupowanego zwykle w osobnych wsiach. Na skutek niskiego rozwoju medycyny częste były epidemie, m.in. epidemia dżumy w latach 1602-1631, która dotknęła znaczną część ludności. Aż do lat 30. XIX wieku brakowało na miejscu fachowej opieki medycznej ich rolę pełniły, zdaniem późniejszych historyków niemieckich, znachorzy i akuszerki.
Genezy Jastrowia należy upatrywać w roku 1580, gdy założona została po zachodniej stronie Oski wieś zamieszkana przez ludność pomorską. Niedługo po tym po przeciwnej stronie rzeki rozwinęła się osada polska. Ten pierwotny „dualizm” osadniczy daje się zauważyć w przestrzeni miejskiej Jastrowia do dnia dzisiejszego. Obie te miejscowości połączone zostały na polecenie starosty ujsko-pilskiego Stanisława Górki, zaś prawa miejskie otrzymało Jastrowie w roku 1602 na podstawie przywileju Piotra Potulicki, również starosty ujsko-pilskiego. Przywilej ten potwierdzony został rok później przez króla Zygmunta III Wazę. Było to wówczas miasto królewskie, w przeciwieństwie do niedalekiego Złotowa, stanowiącego własność prywatną W tym okresie miasto stanowiło ośrodek osadnictwa przyciągający ludność zachodniopomorską, a także żydowską i szkocką. Pośród mieszkańców miasta znajdowała się ponadto ludność wielkopolska. Jastrowie w szybkim tempie stało się znaczącym ośrodkiem handlu przyciągającym odbywającymi się tutaj siedmioma jarmarkami, źródłem ówczesnego rozwoju miasta było również rzemiosło- kowalstwo, ślusarstwo, odlewnictwo. Ze względu na dostępne zasoby, zaistniało także jako ośrodek sukiennictwa. Miasto zmagało się również ze sporami granicznymi, rozstrzygnięty w 1588 roku decyzją księcia szczecińskiego i starosty ujskiego. Innym aspektem dziejów Jastrowia są odbywające się tu i poświadczone w miejscowej tradycji procesy o czary, które miały miejsce aż do I poł. XVIII wieku.
Podobnie jak Jastrowie, również Okonek wywodzi swoje początki w wieku XVI. Osada mając początkowo charakter kaszubski, założona została w 1546 roku przez Heninga Woykę, pełniącego funkcję wójta. W 1598 roku Okonek miał być już osadą handlową na szlaku do Gdańska i Szczecina, wieś posiadała prawo do organizowania jarmarków. Położenie w pobliżu granicy pomorsko-brandenburskiej i wielkopolskiej spowodowało dwukrotne zmiany terytorialne. Podczas wojny trzydziestoletniej miejscowość została przyłączona do Brandenburgii, natomiast w 1720 do Prus. W 1748 roku Okonek zniszczony został przez pożar. W 1754 otrzymał prawa miejskie z rąk króla Prus, Fryderyka Wielkiego. Aby rozwiązać problemy gospodarcze miejscowości wynikłe w na skutek wojny siedmioletniej, król Prus sfinansował powstanie folusza oraz przekazał miejscowości sumę pieniędzy na zakup surowca, wkrótce też Okonek został istotnym ośrodkiem sukienniczym. Paradoksalnie pierwszy rozbiór Polski wpłynął negatywnie na sytuację gospodarczą miasta ze względu na zaistniałe zmiany granic państwowych.

Ziemie powiatu złotowskiego w latach 1772 – 1918
Początkowo po oddzieleniu Złotowa i Wałcza od Polski na skutek I rozbioru Polski w 1772 roku na obszarze tym panował duży chaos. Zachwianiu uległy lokalne uwarunkowania gospodarcze i administracyjnie, celowo przekształcane przez władze zaborcze. Istotną rolę odgrywało również nie znane wcześniej rozwiązania i obyczaje prawne, charakterystyczne dla państwa pruskiego oraz nowy, sprawny system egzekucji obciążeń podatkowych.
Władze pruskie podejmowały próby kolonizacji opanowanego obszaru osadnikami niemieckimi oraz pochodzącymi z innych części Europy. Również ówczesne akty prawne dyskryminujące ludność żydowską, obok niemieckiej i polskiej współegzystującą na tych obszarach, wpłynęły na strukturę narodowościową. Wszystko to powodowało, że stosunkowo silny w okresie insurekcji kościuszkowskiej był wśród ludności ruch zwolenników powstania.
Sytuacja gospodarcza Krajny była wówczas bardzo zła, również okres wojen napoleońskich w których miejscowa ludność poparła Francuzów nie odmienił sytuacji tego obszaru na korzyść.
Po upadku napoleońskiej Francji, w 1818 roku zniszczony i wyludniony Złotów stał się stolicą nowo utworzonego powiatu, którego obszar obejmował, w przeciwieństwie do współczesnego powiatu złotowskiego, znaczy obszar historycznej Krajny.
W latach 20. XIX wieku na skutek reformy uwłaszczeniowej doszło w ostatecznym jej efekcie do rozparcelowania majątków ziemskich i ukształtowania typowej dla obszaru złotowskiego niewielkiej chłopskiej własności rolnej. Jednocześnie znaczna część majątków przeszła w ręce niemieckich właścicieli ziemskich, w tym rodu Hohenzollernów, którzy niejako wyparli w tej roli polską szlachtę, zainteresowaną raczej opuszczeniem tych ziem.
W latach 20. i 30. obserwuje się postępujące zmiany narodowościowe- pojawienie się osadników niemieckich, których odsetek stale i znacząco rósł. Ludność niemiecka zamieszkiwała wyspy osadnictwa istniejące pośród obszarów zasiedlonych przez Polaków
Po 1871 roku słaby dotychczas nacisk germanizacyjny wzrastał, przy czym w sytuacji dominacji pośród Polaków ludności wiejskiej i braku polskich elit, rolę przewodnią społeczności przejęli katoliccy księża. Mimo nacisku władz niemieckich, wykształcił się w związki z tymi uwarunkowaniami specyficzny model polskości charakterystyczny dla tych ziem. Istotną rolę w tym ruchu odgrywała prasa kolportowana wśród Polaków, organizacja życia społecznego, gospodarczego i kulturalnego. Jednym z przejawów dyskryminacji ludności polskiej było dokonanie w 1906 roku przez władze niemieckie likwidacji istniejącego od 1701 roku, mającego zdecydowanie polski charakter bractwa kurkowego oraz konfiskata jego majątku.
Jednocześnie XIX wiek jest okresem znacznego rozkwitu gospodarczego i skoku cywilizacyjnego dla regionu. Powstawały nowe zakłady produkcyjne, rozwijał się przemysł. W 1870 roku oddano do użytku odcinek linii kolejowej z Piły do Chojnic, będący elementem Pruskiej Kolei Wschodniej łączącej Berlin z Królewcem, którego budowa dała miastu i jego okolicom silny impuls dla rozwoju. W następnych latach powstawały kolejne linie, co uczyniło ze Złotowa węzeł kolejowy. W 1861 roku miasto otrzymało połączenie telegraficzne, w 1898 roku powstała elektrownia, natomiast w 1912 miejskie wodociągi. W Złotowie w XIX i na początku XX wieku powstawały kolejno nowe publiczne gmachy- sąd (1866), ratusz (1915), starostwo powiatowe (1912), szpital (1914).
W 1916/1917 w budynku starostwa powiatowego miała miejsce pierwsza regionalna wystawa historyczna. W tym czasie powstał również drugi zbiór należący do burmistrza Brandta. Zbiory starostwa trafiły ostatecznie do muzeum regionalnego w Pile w 1935 roku.
W 1772 roku na skutek I rozbioru Polski obszar zbliżony do dzisiejszej gminy Jastrowie, podobnie jak Złotowszczyzna, przyłączony został do Prus. Podczas powstania listopadowego mieszkańcy miasta byli świadkami przemarszu internowanych żołnierzy polskich walczących przeciwko Rosji. W 1886 likwidacji uległ cech sukienniczy w Jastrowiu co stanowi kres tej dziedziny wytwórczości, współdecydującej dawniej o znaczeniu miasta. Jednocześnie jednak XIX wiek przyniósł znaczący rozwój przemysłu. W 1863 roku powstała tu wytwórnia wełny czesankowej. Wprowadzone zostają maszyny parowe. Dochodzi do rozwoju infrastruktury miejskiej, w 1837 roku powstaje nowa szkoła, a 1846 sierociniec. W latach 60. XIX wieku założono ponadto szkołę nauczycielską. Budowane są brukowane i oświetlone naftowo ulice.


Dwudziestolecie międzywojenne
Przegrana Niemiec w I wojnie światowej w następstwie której doszło do odzyskania przez Polskę niepodległość stworzyły również korzystne warunki polityczne dla powrotu Krajny do państwa polskiego. Polska ludność poczyniła wówczas intensywne starania o realizację tego celu. W 1918 roku podobnie jak w Poznańskiem powstała w Złotowie polska Rada Ludowa zmierzająca do przyłączenia ziem powiatu złotowskiego do Polski. Początkowo planowano nawet realizację tego zamierzenia na drodze powstania.
Dążenia te spotkały się ze sprzeciwem Wielkiej Brytanii na skutek interwencji księcia Fryderyka Leopolda Hohenzollerna, będącego wówczas właścicielem rozległych rodowych posiadłości na Złotowszczyźnie. Ostatecznie decyzją Konferencji Paryskiej z 7 maja 1919 roku obszar ówczesnego powiatu złotowskiego został podzielony pomiędzy Niemcy i Polskę, granicę wytyczono ok. 15 km na wschód od odcinka linii kolejowej z Piły do Chojnic (Pruskiej Kolei Wschodniej) w następstwie czego Złotów pozostał w granicach Rzeszy, natomiast Polsce przyznano Więcbork i Sępólno. Podział ten utrwalił się w świadomości mieszkańców i skutkował również w praktyce administracyjnej po II wojnie światowej, doświadczenia historyczne dwudziestolecia międzywojennego wytworzyły funkcjonujące do dziś pojęcie „Ziemi złotowskiej” jako obszaru odróżniającego się od sąsiednich ziem stanowiąc pewną osobną jakość na tle pozostałej części Krajny. W praktyce więc obszar będący współcześnie w granicach powiatu pozostawał wówczas w całości częścią państwa niemieckiego. W lipcu 1920 roku złotowska Rada Ludowa usiłowała dokonać wymiany ziem złotowskich na któryś z obszarów przyznanych Polsce zamieszkałych przez znaczny odsetek ludności niemieckiej, również jednak te starania zakończyły się bez spodziewanego rezultatu. W początkowym okresie tego okresu ludność polska w dużej części wyemigrowała do Polski powodując znaczny spadek liczebny Polaków na obszarze Złotowszczyzny, dopiero nieco później sytuacja uległa ta stabilizacji. Spowodowane było to w dużej mierze autorytetem ks. dr. Bolesława Domańskiego, który stanowczo przeciwstawił się emigracji, zrównując ją w swym nauczaniu z aktem zdrady narodowej.
W 1922 roku na drodze referendum znacjonalizowano posiadłości rodowe Leopolda Hohenzollerna, ostatniego właściciela dóbr złotowskich. W tym samym roku władze pruskie ze skrawków Prowincji Poznańskiej i Prus Zachodnich, które nie zostały przyznane Polsce utworzyły kadłubową jednostkę administracyjną w randze prowincji pod nazwą Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej (Grenzmark Posen-Westpreußen) ze stolicą w Pile. Istnienie jej miało dla Niemiec znaczenie wyłącznie moralne i propagandowe, świadcząc o niepogodzeniu się ze stratami terytorialnymi na wschodzie, prowincja była bowiem niewielka obszarowo, nieciągła terytorialnie i nieuzasadniona historycznie. W skład jej wszedł obszar dzisiejszego powiatu złotowskiego stanowiący uprzednio część prowincji Prusy Zachodnie. W tym samym roku ze względu na znaczny odsetek ludności polskiej polski rząd powołał w Pile wicekonsulat, w roku 1930 podniesiony do rangi konsulatu. Państwo polskie udzielało wsparcia materialnego i moralnego społeczności polskiej, inicjatywa pozostawała jednak w rękach ludności miejscowej
Polityka władz niemieckich w okresie międzywojennym wobec ludności polskiej była represyjna i obliczona na zahamowanie rozwoju społecznego, ekonomicznego i kulturalnego mniejszości narodowej, w konsekwencji zaś zmierzała do wynarodowienia i asymilacji. Polskiej mniejszości narodowej w Niemczech, w przeciwieństwie do mniejszości niemieckiej w Polsce, nie chroniły żadne nadzwyczajne umowy międzynarodowe. Polska społeczność podjęła skuteczne działania przeciwdziałające tej polityce, dzięki sprawnej organizacji i wyrobieniu, skutecznej elity społecznej a także działalności organizacyjnej. Obszarami na którym szczególnie mocno występował antagonizm pomiędzy Polakami a Niemcami były handel, rzemiosło, kwestie własności ziemi oraz prawo do pracy. Rozwinięta spółdzielczość pozwalała polskiej społeczności zachować niezależność w handlu sytuacja obrotu własnością ziemską w dużej mierze pozostająca w gestii urzędów niemieckich, również znalezienie zatrudnienia dla ludności polskiej mogło stanowić poważny problem. Zobowiązania międzynarodowe wymuszały na państwie niemieckim akceptację istnienia systemu szkolnego organizowanego przez mniejszości narodowe. Również jednak na tym obszarze społeczność polska napotykała liczne, jednak niejednolicie w różnych okresach nasilone, trudności. Kwestię istnienia szkolnictwa polskiego usankcjonowała ostatecznie ordynacja dotycząca uregulowania szkolnictwa dla mniejszości wydana przez rząd pruski w 1929 roku, co umożliwiło rozwinięcie w Niemczech sieci szkół polskich również szczebla średniego. Na Złotowszczyźnie takich szkół powstało 17, uczęszczało do nich kilkaset dzieci. Nadal jednak rodziny decydujące się na taką formę edukacji swoich dzieci narażone były na rozmaite administracyjne utrudnienia i represje. Polacy zorganizowali prężnie działające ramy instytucjonalne na czele z powstałym w 1922 roku Związkiem Polaków w Niemczech, którego wyodrębniona rok po powstaniu V dzielnica obejmująca obszar Pogranicza Poznańsko-Zachodniopruskiego i Kaszub miała swoją siedzibę w Złotowie. W 1925 powołanie Polsko-Katolickiego Towarzystwa Szkolnego na obwód rejencji pilskiej, aż do 1929 działający w ograniczonych prawodawstwem niemieckim ramach. W 1927 wysiłek organizacyjny polskich spółdzielców uwieńczony został utworzeniem Ogólnoniemieckiej Organizacji Zjednoczenia Spółdzielni Polskich. W 1934 roku licznie działające młodzieżowe organizacje kulturalne i sportowe zjednoczone zostały w Zjednoczenie Polskich Towarzystw Młodzieżowych. Organem prasowym związku był wyodrębniony z Gazety Olsztyńskiej „Głos Pogranicza”, przemianowany następnie w „Głos Pogranicza i Kaszub”. Ośrodkiem działalności polonijnej było zamieszkałe w przygniatającej większości przez Polaków Zakrzewo, siedziba parafii katolickiej kierowanej przez ks. dr. Bolesława Domańskiego. W 1933 symbolem działalności polonijnej Związki i satelitarnych organizacji był symbol Rodła, zaprojektowany przez Janinę Kłopocką, wyobrażający schematycznie przebieg Wisły z oznaczonym Krakowem jako kulturalnym ośrodkiem Polski. W 1935 roku powstał w Zakrzewie główny kulturalny ośrodek polskości na Pograniczu- Dom Polski.
Liczba ludności polskiej wynosiła w powiecie złotowskim ok. 12000 osób, społeczność ta charakteryzowała się wyższym niż ludności niemieckiej przyrostem naturalnym.
Pod względem politycznym społeczność polska również była niezależna od katolików niemieckich popierających konserwatywną i przeciwną ideologii narodowosocjalistycznej partii „Centrum”,, której program polityczny był sprzeczny z polskimi interesami narodowymi. Polacy powołali własną Polsko-Katolicką Partię Ludową.
Jastrowie w dwudziestoleciu przeżywało dalszy rozwój przemysłu, dziedziny przemysłu jakie temu rozwojowi podlegało to m.in. przemysł materiałów budowlanych (betoniarnia, wytwórnia cegieł). W 1929 roku wzniesiono zaporę na Gwdzie połączoną z elektrownią wodną. W 1923 powstaje w mieście niewielki szpital, natomiast w 1937 miasto otrzymało włączone w sieć telefoniczną.

Ziemie powiatu złotowskiego od II wojny światowej do dziś
Po dojściu do władzy w Niemczech partii narodowosocjalistycznej sytuacja polskiej ludności zaczęła stopniowo i w coraz większym stopniu zmieniać się na gorsze. Już w przededniu wybuchu II wojny światowej rozpoczęły się nasilone represje wobec osób zaangażowanych w działalność polonijną. Krótko po rozpoczęciu działań wojennych zlikwidowano polskie szkolnictwo, działalność spółdzielczą i bankową, poddano również regularnym prześladowaniom działaczy i nauczycieli. Wielu z nich zostało straconych bądź zesłanych do obozów koncentracyjnych gdzie znaczna ich liczba straciła życie. Doszło także do wysiedleń Polaków z obszaru przygranicznego w głąb terytorium Rzeszy.
Obszar dzisiejszego powiatu złotowskiego stał się areną zmagań militarnych podczas końcowej fazy wojny, powiązanych z walkami o przełamanie Wału Pomorskiego. Szczególne nasilenie miały one w położonych na zachodnich krańcach dzisiejszego powiatu Nadarzycach, która to miejscowość została w większości zrujnowana. Znaczne zniszczenia miały również miejsce w Złotowie, Jastrowiu i Krajence, co szczególnie w tym ostatnim mieście jest zauważalne do dziś w przestrzeni miejskiej. W Złotowie zniszczeniu uległa znaczna część zabudowy Starego Miasta, m.in. jedna z pierzei pl. Paderewskiego. Wyludnione miasto zostało zajęte 31 stycznia 1945 roku. Od tego czasu na skutek zakończenia działań wojennych i przyłączenia ziem powiatu złotowskiego do Polski, następował stopniowy powrót jego polskiej ludności oraz napływ przesiedleńców i osadników z głównie z obszarów Polski centralnej i Kresów. W okresie tym często notowane były akty szabru i wandalizmu, dokonywane zarówno przez część przyjezdnych, jak również przez żołnierzy Armii Czerwonej traktujących zastaną infrastrukturę jako mienie niemieckie i z tego powodu poddawane demontażowi i wywozowi. Taki właśnie los spotkał linię kolejową ze Złotowa, prowadzącą w kierunku Jastrowia, po której pozostały do dziś widoczne dzieła inżynierii kolejowej w postaci nasypów i wiaduktów, jak również szeroko znany most kolejowy na Gwdzie, przed Jastrowiem, często uznawany za symbol walk II wojny światowej, w rzeczywistości uszkodzony i pochylony w rozpoznawalnej formie już po zakończeniu działań zbrojnych, podczas rozbiórki linii kolejowej.
W początkowym okresie po wojnie, kiedy kształtowały się polskie organa władzy oraz doszło do wysiedlenia ludności niemieckiej, pojawiła się kwestia ludności autochtonicznej narodowości polskiej, licznie mieszkającej na obszarze Złotowszczyzny, natomiast w niewielkim stopniu w zachodniej części dzisiejszego powiatu. Z jednej strony, jako dotychczasowi obywatele Niemiec narażeni byli oni na gwałty i rozmaite szykany ze strony żołnierzy radzieckich z drugiej zaś strony z nieufnością traktowani byli przez osadników z odległych ziem Polski. Również stosunek nowych komunistycznych władz Polski był wobec tej ludności niejednoznaczny, z jednej strony stanowili oni dowód polskości tychże ziem, z drugiej jednak uznawani byli za element niejednoznaczny i wysoce podejrzany. Zdarzały się przypadki, że mienie i nieruchomości należące do wysiedlonych ze Złotowskiego w początkach wojny autochtonów uznawane było za poniemieckiego i przejmowane przez nowych mieszkańców. Po początkowym okresie współkształtowania otaczającej rzeczywistości, od 1948 roku miejscowa ludność pozbawiana była większego na nią wpływu , pewnej zmianie uległo to dopiero w okresie Odwilży, kiedy to w 1957 roku zwołano
„Zjazd byłych Bojowników o wolność i polskość ziem piastowskich”. Sytuacja pomiędzy grupami ludności równego pochodzenia zaczęła się normalizować. Na obszarze złotowskiego aktywnie działał aparat bezpieczeństwa zaprowadzony przez nowe władze. Siedzibą lokalnej komórki Urzędu Bezpieczeństwa wraz z aresztem był złotowski ratusz.
Po zakończeniu wojny doszło do wznowienia działalności wielu przedwojennych polskich instytucji, takich jak Banki Ludowe, złotowska spółdzielnia, czy też chór „Cecylia”.
W okresie PRL datuje się silny rozwój infrastrukturalny i ludnościowy Złotowa i pozostałych ziem dzisiejszego powiatu, który jednakże ze względu na uwarunkowania gospodarcze tamtego okresu nie mógł przynieść i nie przyniósł skutków takich jakimi owocowałby w realiach racjonalnej polityki gospodarczej. Już bezpośrednio po zakończeniu II wojny światowej oraz w późniejszym okresie powstawały takie zakłady jak fabryka win w Lipce (1946), czy też materiałów budowlanych (cegielnia w Małym Buczku [1954], betoniarnia w Złotowie [1952], wytwórnia kafli w Gronowie [1946]), rozwijała się prężnie rozwijała się spółdzielczość oparta o przedwojenne miejscowe tradycje. Ze względu na brak dostępnych mieszkań, zakładano spółdzielnie mieszkaniowe, które przyczyniły się do rozładowania problemów z dostępnością lokali. Na kształt gospodarczy ziem powiatu złotowskiego wpłynęły w późniejszym okresie średniej wielkości przedsiębiorstwa takie jak złotowskie Unimetal i Metalplast czy Jastrobet w Jastrowiu. Dużą rolę odgrywało Pilskie Przedsiębiorstwo Przemysłu Drzewnego.
W latach 1972-1992 we wsi Brzeźnica Kolonia koło Jastrowia istniała baza wojsk radzieckich wraz z wyrzutniami pocisków dalekiego zasięgu zdolnymi do przenoszenia broni atomowej. Uważa się również, że w miejscu tym przechowywano same głowice. Podobnie znaczące obiekty wojskowe znajdują się koło Nadarzyc.
W okresie powojennym poczynione starania dla ochrony regionalnego dziedzictwa historycznego. Już od 1957 roku przez krótki okres działał w Złotowie oddział Polskiego Towarzystwa Historycznego. W roku 1961 zorganizowano pierwszą wystawę historyczną, natomiast rok później założono Muzeum Ziemi Złotowskiej.
Na skutek transformacji ustrojowej powiat złotowski dotknięty został znacznym bezrobociem, którego wysoki poziom utrzymuje się do dziś, jednocześnie otworzyła przed częścią ludności, potomkami osób posiadających przed wojną niemieckie obywatelstwo możliwość pracy w Niemczech. Dał się również zauważyć istotny rozwój infrastruktury (oczyszczalnie ścieków, hale widowisko-sportowe, inna infrastruktura komunalna). W 1999 w następstwie reformy administracyjnej powiat złotowski został przywrócony w nowych granicach.


Wykorzystana literatura
Borkowska Z., Borkowski M., Jastrowie – 400 lat królewskiego miasta
Janocha H., Archeologia o początkach Złotowa i śladach zamku z XVII wieku [w:] Kronika Wielkopolski nr 3 (99), Poznań 2001
Jelonek J., Reformacja na Złotowszczyźnie, „Halo, tu Złotów”, 10 grudnia 1994, nr 21/1994
Justyna J., Leszczyński M., Związek Gmin Krajny, Złotów 2005
Justyna J., Mikietyński J., Gmina Jastrowie wczoraj i dziś. Jastrowie 2006
Kokowski W. W polskim szeregu. Krajenka 2004
Księga gruntowa domeny Złotowskiej 1619-1816, red. Chołodowska M., Zdrenka J. Toruń 2005
Miłosz J., „Śladami zbrodni”: projekt IPN przywracający pamięć o miejscach zbrodni komunistycznych:Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Złotowie. Poznań 2008
Pella R., Złotów i okolice, Poznań 1961
Przemiany zachodzące w Złotowie, „Halo, tu Złotów” 1995
Śmigielski A., Złotów. Poznań 1995
Z dziejów Ziemi Złotowskiej 1918-1939. Księga pamiątkowa zjazdu b. bojowników o polskość i wolność ziem piastowskich (21 – 22 lipca 1957). Praca zbiorowa. Poznań-Słupsk 1959
Ziemia Złotowska, red. Wrzesiński W. Gdańsk 1969
Złotów na pograniczu dwóch kultur. Materiały z sesji popularno naukowej z okazji 35-lecia działalności Muzeum Ziemi Złotowskiej. Praca zbiorowa. Złotów-Nakło 1997
 

 

Nasi Partnerzy

 

Copyright ©  Turystyka Kulturowa 2008-2021


Ta strona internetowa używa pliki cookies w celu dostosowania serwisu do potrzeb użytkowników i w celach statystycznych. W przeglądarce internetowej można zmienić ustawienia dotyczące cookies. Brak zmiany tych ustawień oznacza akceptację dla cookies stosowanych przez nasz serwis.
Zamknij