Główna :  O nas :  Impressum :  Literatura  :  Dla autorów :  Archiwum :  Publikacje :  Kontakt :  turystykakulturowa.ORG

 

Data wydania 29 października 2011,
redaktorzy prowadzący numeru: Izabela Wyszowska, Agnieszka Matusiak

Numer 11/2011 (listopad 2011)

 

Historia

 

Marian Lorenz

Zarys historii Ziemi Kępińskiej

1. Dzieje najwcześniejsze.
Zaludnienie Niziny Śląskiej a wraz z nią południowej Wielkopolski-Ziemi Kępińskiej w nieckach rzek, posiada długą historię. W końcu epoki kamienia gładzonego około 4300-1700 lat p.n.e na tereny te przybyła ludność z obszarów naddunajskich. Osiedlali się w kotlinach dzisiejszych rzek Pomianki i Niesobiu, dopływów rzeki Prosny. Żyli na wydmach, leśnych polanach i na bezleśnych obszarach o żyznej glebie. Świadczą o tym znajdowane po dzień dzisiejszy kamienne noże, młotki i siekierki. Wiadomości o ich życiu czerpiemy głównie z wykopalisk, prowadzonych od roku 1900 na terenie majątku ziemskiego Siemianice (groby z czasów rzymskich) i w Lipiu z epoki brązu (1700-700 lat p.n.e)1. Z tego okresu pochodzi cmentarzysko usytuowane pomiędzy Łęką Opatowską, a Lipiem, należące do tzw. grupy górnośląsko-małopolskiej kultury łużyckiej. Cmentarzysko to zostało odkryte na początku XX wieku podczas prac polowych. Część jego została zniszczona w czasie budowy linii kolejowej Kępno-Kluczbork. W latach 1905-1908 prace badawcze prowadzone były przez Jadwigę Szembekównę, która sporządziła dokładny opis 81 grobów. Uzupełnienie tych prac stanowiły badania przeprowadzone w 1910 r. przez dr Włodzimierza Dometrykiewicza z Krakowa. Wśród ceramiki najliczniejszą grupę stanowiły popielnice, garnki, misy, kubki, czerpaki oraz grzechotki, kółka spiralne z drutu oraz zęby zwierzęce, które naciągnięte na nić, stanowiły naszyjniki2. W latach 1925-1929 na polach majątku ziemskiego Laski, dokonano wielkiego odkrycia archeologicznego. W Lasakach (gmina Trzcinica) znaleziono największe w Polsce i w Europie cmentarzysko młodszej epoki brązu datowane od około 1000 do 400 lat p.n.e. Udokumentowano 1812 stanowisk grobowych popielnicowych i bezpopielnicowych, przy których znaleziono i zebrano około 9000 obiektów (głównie naczyń, narzędzi i zabawek)3. Ludność mieszkająca wówczas na tym terenie określa się mianem społeczności kultury łużyckiej i powszechnie uważa się za przodków Słowian. W tzw. okresie rzymskim (IV w. n.e) nastąpił rozwój handlu z imperium rzymskim. Wśród sprowadzanych z terenów dzisiejszej Polski towarów jednym z bardziej cennych-oprócz żelaza oraz zapewne wosku i skór - był bursztyn. Nietrudno zorientować się, patrząc na mapę, że właśnie odcinek górnej Prosny, między Kostowem, a Wieruszowem, mógł być uczęszczanym odcinkiem szlaku bursztynowego. Opinię tą potwierdzić mogą znaleziska monet rzymskich w Szalonce i Opatowie, gdzie w 1885 r. znaleziono 800 sztuk srebrnych denarów rzymskich z czasów cesarza Trajana i kawałki bursztynu4. Inne cmentarzysko z młodszej epoki brązu znajduje się na zachód od miasta Kępna na gruntach tzw. Górki Wiatrakowej, gdzie odkryto groby z wielką ilością naczyń, zaliczane do grupy kultury łużyckiej (1400-1200 lat p.n.e). Innym świadectwem dawnego osadnictwa jest grodzisko stożkowate, owalne, położone ok. 1 km na północny zachód od miasta, wśród mokrych łąk przy rzece Samicy. Grodzisko czyli tzw. Kopiec w Kępnie, gdzie prawdopodobnie zlokalizowany był zamek kępiński. Tam w 1282 roku sporządzona została umowa kępińska5. Na terenie Ziemi Kępińskiej występuje kilkanaście grodzisk w różnych miejscowościach, a wiele czeka jeszcze na odkrycie.

2. Ziemia kępińska w średniowieczu
Kępno jako gród książęcy, a następnie królewski, spełniało w średniowieczu rolę strażnicy nadgranicznej. Stąd znaczny wpływ na jego dzieje miała sytuacja polityczna, szczególnie walki pograniczne, które spowodowały, że gród często zmieniał właściciela6.
W Kępnie, w niewielkim mieście południowej Wielkopolski, położonym na pograniczu ze Śląskiem, na początku 1282 roku został zawarty jeden z ważniejszych układów, jakie zostały zawarte w XIII w. na ziemiach polskich. Była to umowa kępińska, która stała się fundamentem zjednoczenia Pomorza Gdańskiego z Polską Piastowską7. W kępińskim grodzie 15 lutego 1282 r., spotkali się Mściwuj II książę Pomorza Gdańskiego z księciem Wielkopolskim Przemysłem II i podpisali umowę kępińską. Mściwuj II tytułem "darowizny za życia" /donatio inter vivos/ przekazał Przemysłowi II swoje dziedzictwo Pomorze Gdańskie, które znalazło się w trudnym położeniu wywołanym sytuacją zewnętrzną oraz wewnętrzną sytuacją polityczną. Ze wschodu zagrażał Zakon Krzyżacki, z zachodu Marchia Brandenburska, a stosunki z Pomorzem Szczecińskim były niezbyt przyjazne8. Akt ten, znany w literaturze również jako "zapis Mestwina", spowodował połączenie Pomorza Gdańskiego i Wielkopolski w 1294 r. i stał się podstawą do odnowienia korony Królestwa Polskiego, po przerwie trwającej 216 lat, poprzez koronację Przemysła II w 1295 r., który przybrał tytuł króla Polski i Księcia Pomorza9.
Historyk, Ks. Stanisław Kujat, pisał: "Dzieło Mściwoja dokonane w Kępnie pozostaje czynem politycznym największej wagi i wartości pierwszorzędnej, tak wielkim i doniosłym, że skutki jego dodatnie dziś jeszcze trwają. Tak było mądre i rozumnie pomyślane, że jednego tego czynu wystarcza, by ostatniemu z książąt pomorskich zapewnić uznanie potomnych". Po krótkim pobycie w Kępnie książęta udali się na zjazd do Milicza na Śląsku, gdzie miało nastąpić zakończenie procesu o zapisy Krzyżackie. Kępno było zatem tylko etapem w ich działalności dyplomatycznej, gdyż nie było ono w tym czasie żadnym ośrodkiem władzy czy administracji10. Informacja o charakterze Kępna w tym okresie występuje w dokumencie Przemysła II z 1283 r. gdzie miejscowość została określona jako miasto książęce, którego prawa miejskie wzorować miało na Kaliszu11. Świadczy to wyraźnie, że Kępno musiało posiadać lokalizację na prawie zachodnim, jednakże żaden dokument lokacyjny nie zachował się. W drugiej połowie XIII w. pojawiają się dwie nazwy Kępna. W pierwszym zapisie występuje jako Campno, a więc Kępno. W kilku innych dokumentach występuje niemiecka nazwa Kępna jako Langenfurt / Langenvort, Langinfurt, Langelnbort / - Dług Bród12. Z 1323 r. pochodzi informacja o zamku kępińskim, który został przekazany księciu Bolkowi legnickiemu przez księcia Konrada namysłowskiego. W czasach Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego Kępno było miastem królewskim. Dokumentem z dnia 3 marca 1365 r. Kazimierz Wielki przekazał to miasto w ręce prywatne szlachcicowi Wierzbięcie z Paniewic, Ślązakowi z rodu Niesobiów, od 1352 r. starosta wielkopolski, czyli namiestnik króla w tej dzielnicy. Oprócz Kępna Wierzbięta otrzymał również wsie Bobrowniki, Grębanin i Mianowice leżące w okolicy miasta. Od nazwy miasta przyjął nazwisko Kępiński. W następnych latach następuje upadek miasta Kępna na rzecz wytworzenia się ośrodka miejskiego w pobliskim Baranowie. Określenie Baranowa jako miasta pojawiło się w źródłach po raz pierwszy w 1426 r. Baranów, tak jak Kępno i okolica, należał do Wierzbiętów13.

3. Od polowy XV wieku do okresu zaborów
Około połowy XV w. Kępno i okolice były znowu terenem walk. Gdy w 1455 roku Polska
walczyła z Krzyżakami o Pomorze, Morawianin Jerzyk Stosz oraz Polak Jan Świeborowski zorganizował oddział ochotników śląskich i napadli na Kępno, zajmując zamek oraz biorąc do niewoli Wierzbiętę. Na odsiecz ruszyły wojska koronne i okoliczni panowie: Jan Zaremba, Stanisław Ostroróg, arcybiskup gnieźnieński Jan i biskup kujawski Jan. Walki toczyły się przez miesiąc. Zamek odzyskano w połowie listopada 1455 r., Wierzbiętę uwolniono. Kolejnymi właścicielami Kępna był ród Kępińskich. W 1545 r. Kępno przeszło na własność Jerzego Zaremby z Kalinowy, a w następnym roku nowym właścicielem jest Spytek z Tarnowa, kasztelan wojnicki i wojewoda sieradzki a zarazem starosta ostrzeszowski, krzepicki i bolesławski. W 1563 r. Kępno przechodzi na rzecz Jana Tomickiego, kasztelana gnieźnieńskiego. W dniu 20 września 1602 r. potomek Jana Tomickiego sprzedał majętność kępińską Janowi z Rudnik Biskupskiemu, cześnikowi sieradzkiemu. Majętność ta obejmowała wtedy również wsie: Rzetnię, Krążkowy, Mianowice, Pustkowie, Rudniki oraz las Osiny i łąkę Lisiny. Kolejnym właścicielem był Adam Franciszek Biskupski, późniejszy starosta wieluński. To on nadaje przywilej lokacyjny miastu w dniu 2 grudnia 1661 r. po zatwierdzeniu go przez sejm. W roku bieżącym uroczyście obchodzone jest 350-lecie nadania praw miejskich Kępnu. Nowo założone miasto ulokowane zostało w odległości ok. 1 km na południowy wschód od dotychczasowej siedziby właściciela, która mieściła się we wspomnianym już grodzisku, zwanym Kopcem. Centralną część miasta stanowił rynek, wyznaczony przez właściciela na powierzchni ponad 1 ha /po poznańskim, największy w Wielkopolsce/. W ten sposób zabezpieczony został jeden z ważniejszych czynników rozwoju miasta, gdyż przewidziano dużo miejsca na odbywanie targów i jarmarków. Na mocy przywileju lokacyjnego miasto otrzymało prawo odbywania siedmiu jarmarków i dwóch targów tygodniowo. Kupcy otrzymali wolność kupna i sprzedaży, prawo wymiany towarów oraz zwierząt. Przywilej królewski określił również herb miasta. Miasto rozbudowało się w XVII w. przede wszystkim w kierunku wschodnim, gdzie powstała dzielnica zamieszkała przez Żydów, w części południowej mieszkała głównie ludność polska, natomiast w części północno- zachodniej napływowa ludność niemiecka, protestancka. Szybki napływ ludności z różnych części kraju, a szczególnie ze Śląska sprzyjał rozwojowi miasta. Drewniana zabudowa stawała się pastwą częstych pożarów w latach 1661, 1777, 1790 i 1793, które niszczyły wielokrotnie ponad 100 domów z całym dobytkiem. Szybkie odradzanie się miasta i usuwanie zniszczeń było możliwe dzięki atrakcyjności Kępna, wynikającej z korzystnego położenia przy szlakach komunikacyjnych oraz rozwijającego się dzięki temu handlu i wytwórczości rzemieślniczej. Po rozbiorach Ziemia Kępińska znalazła się w zaborze Pruskim.

4. Przynależność polityczna Ziemi Kępińskiej i jej kształt administracyjny w dziejach .
Tereny, na których położona jest Ziemia Kępińska, należały w zaraniu państwowości polskiej do Śląska, wchodząc w skład ziemi rudzkiej, zwanej także wieluńską. Po podziale kraju przez Bolesława Krzywoustego, a następnie wygnaniu Władysława II ziemia rudzka znalazła się w połowie XII w., w granicach Wielkopolski. W tym okresie należała ona do Ziemi Kaliskiej. W latach 1234-1241 Ziemia Kępińska ponownie podlega książętom śląskim, jednak w 1249 r. wraz z całą Ziemią Kaliską przejął je pod swoje panowanie książę Wielkopolski Przemysł I. O tereny kępińskie walki toczyły się również później, między innymi w 1281 r. pomiędzy Przemysłem II, a Henrykiem Prawym, który na krótko zdołał je zająć. Od tego okresu region kępiński, z wyjątkiem początków XIV w., kiedy znów podlegał książętom śląskim, utrzymał się przy Wielkopolsce, stanowiąc jej teren pograniczny.
W 1370 r. król Ludwik Węgierski przekazał nasz teren wraz z ziemią wieluńską w lenno księcia opolskiego Władysława, ale w 1396 r. król Władysław Jagiełło odebrał go siłą14. Od końca XIV wieku Kępno należało do utworzonego za czasów króla Kazimierza Wielkiego sądowego powiatu ostrzeszowskiego. Powiat ten przez cały okres Rzeczypospolitej szlacheckiej czyli do końca XVIII w. wchodził w skład ziemi wieluńskiej. W następnych okresach historycznych również zachodziły zmiany w przynależności politycznej i administracyjnej tych terenów.
Jednostki administracyjne zwane powiatami zaczęto tworzyć w Polsce już w drugiej połowie XIV wieku. W pierwszej połowie XIX wieku Kępno stało się silnym ośrodkiem miejskim, konkurującym z miastem powiatowym, którym wówczas był Ostrzeszów. Z uwagi na przeważającą liczbę mieszkańców Kępna oraz dynamiczny rozwój, w roku 1856 ówczesny starosta Mitschke Collande przeniósł siedzibę władz powiatowych z Ostrzeszowa do Kępna. W 1887 roku po przeprowadzeniu w prowincji Poznańskiej nowego podziału administracyjnego, wydzielono powiat kępiński o powierzchni 458 km2. W każdym powiecie istniał Sejmik Powiatowy, którego organem wykonawczym był Wydział Powiatowy. W Kępnie w tym okresie zorganizowano: Kasę Powiatową, Powiatowy Urząd Katastralny, Sąd Miejsko - Ziemski, Urząd Celny oraz Komisariat Obwodowy. W 1899 roku uruchomiono szpital powiatowy z przekształconego szpitala miejskiego. W 1910 roku powiat kępiński liczył 52 tys. mieszkańców, w tym narodowości polskiej 43 tys. czyli 82,4% . Miasto Kępno liczyło wówczas 6,4 tys. mieszkańców. Po uzyskaniu niepodległości w 1918 roku, w wyniku postanowień Traktatu Wersalskiego w 1920 roku do powiatu kępińskiego włączono część powiatu sycowskiego z Bralinem oraz namysłowskiego z Rychtalem o łącznej powierzchni około 249 km2. Na podjęcie takiego stanowiska wpływ miały zdarzenia z marca i kwietnia 1919 r. jakie miały miejsce na konferencji w Paryżu. Przybyły tam trzy delegacje miejscowej ludności polskiej, między innymi ze Śląska Średniego. W skład tej delegacji wchodzili Kazimierz Badura, Bronisława i Franciszek Przykutowie z Międzyborza, Józef Nowak z Buczku Wielkiego i Seweryn Szulc z Droszek, powiat namysłowski. Według Walentego Nawrota, osobistego sekretarza hr. Szembeka z Siemianic - przewodniczącego grupy polskiej Międzynarodowej Komisji Granicznej - delegacja sycowsko-namysłowska przywiozła do Paryża polskojęzyczne modlitewniki, aby przekonać dyplomatów, że reprezentują ludność etnicznie polską. W okresie kształtowania się granicy polsko-niemieckiej około 80 miejscowości zostało włączone w skład Państwa Polskiego. Komisarz Rządu Polskiego w piśmie z dnia 28 kwietnia 1921 r. informuje wojewodę poznańskiego, że granica niemiecko-polska na przestrzeni od Kępna do morza Bałtyckiego została ostatecznie wyznaczona. Powołanie w powiatach polskich starostów miało istotne znaczenie dla powstawania zrębów nowej polskiej administracji państwowej i samorządowej. Starosta był przedstawicielem władz państwowych i równocześnie przewodniczył pracom organów samorządowych - sejmiku powiatowego i wydziału powiatowego. Powiat Kępiński w 1921 roku stanowiły dwa miasta: Kępno i Rychtal, 83 gminy wiejskie oraz 55 obszarów dworskich. Razem powiat liczył 52.718 mieszkańców. W 1928 roku w miejsce zniesionych Komisariatów Obwodowych wprowadzono Wójtostwa. Powiat został podzielony na 8 obwodów wójtowskich: Opatów, Podzamcze, Trzcinica, Baranów, Krążkowy, Rychtal, Bralin i Perzów. Z dniem 1 kwietnia 1932 roku nastąpiła likwidacja niektórych powiatów między innymi ostrzeszowskiego, który został włączony do powiatu kępińskiego. 15 czerwca 1934 r. prawa miejskie stracił Rychtal. Po wyłączeniu z powiatu kępińskiego miasta Mikstat oraz kilku gmin wiejskich, powiat zajmował powierzchnię 1178 km2, liczył 12 gmin, 120 gromad, 3 miasta oraz 90.360 mieszkańców. Pod względem podziału administracyjnego stan taki przetrwał do II wojny światowej, podczas okupacji niemieckiej oraz w latach 1945-1954. W związku z nowym podziałem administracyjnym kraju w październiku 1954 r. utworzono w powiecie kępińskim 37 gromad. W listopadzie 1954 roku został utworzony powiat wieruszowski w województwie łódzkim oraz ostrzeszowski w poznańskim. Wtedy do nowo utworzonych powiatów włączono 16 gromad. Powyższe zmiany spowodowały, iż w styczniu 1955 roku powiat zajmował powierzchnię 59.680 ha oraz liczył 43.475 mieszkańców. W 1959 roku zlikwidowano mniejsze, słabe ekonomicznie gromady takie jak Buczek, Mielęcin, Osiny i Wodziczna, a w 1961 roku Laski, Mikorzyn, Miechów, Trębaczów, Nowa Wieś Książęca i Siemianice. Kompetencje ich przejęły sąsiednie gromadzkie rady narodowe. W latach 1962-1972 na terenie powiatu kępińskiego istniało 10 gromad z 70 wsiami sołeckimi i miasto Kępno. Z dniem 1 stycznia 1973 roku w miejsce gromad wiejskich zostały utworzone gminy jako podstawowe jednostki podziału administracyjno-gospodarczego. W powiecie kępińskim powstało 7 gmin: Baranów, Bralin, Krążkowy, Łęka Opatowska, Perzów, Rychtal i Trzcinica. W końcu 1973 roku połączono gminę Krążkowy z miastem Kępno i powstała jednostka Miasto i Gmina Kępno. W czerwcu 1975 r. nastąpiła kolejna reforma administracyjna - zlikwidowano powiaty i wprowadzono dwustopniowy podział administracyjny kraju powołując 49 województw .W skład województwa kaliskiego włączono wszystkie gminy z byłego powiatu kępińskiego.
Z dniem 1 stycznia 1999 roku ponownie rozpoczyna swoją działalność Powiat Kępiński z siedzibą władz w Kępnie. Tworzy go 7 gmin (jedna miejsko-wiejska i 6 wiejskich) podzielonych na 78 sołectw i zajmuje powierzchnię 608,4 km2, a liczba mieszkańców wynosi 55,9 tys. osób osiedlonych w 1 mieście i 120 miejscowościach wiejskich. Gospodarka powiatu kępińskiego ma charakter rolniczo-spożywczy z dobrze rozwiniętym rzemiosłem i handlem. Duże znaczenie ma tu również przemysł meblowy. W powiecie zarejestrowanych jest około 5200 podmiotów gospodarczych, w których pracuje ponad 15 tys. osób, a stopa bezrobocia kształtuje się na poziomie 4-5% i należy do najniższych w województwie15.


1 F. Piasecki, Laski w Kotlinie Pomianki, Poznań 1998, s. 7

2 M. Musiała, Z przeszłości Opatowa, Opole 1997, s. 7

3 F. Piasecki, Laski w Kotlinie Pomianki, Poznań 1998, s. 7

4 M. Musiała, Z przeszłości Opatowa, Opole 1997, s. 7 i 8

5 J. Kurzawa, S. Nawrocki, Dzieje Kępna, wyd. II, Kalisz 1982, s.13-15

6 J. Kurzawa, S. Nawrocki, Dzieje Kępna, wyd.II. 1982,s. 15

7 K. Zielińska- Melkowska, Działo się i Dan w Kępnie 1282, Gdańsk 1980, s. 5

8 Ibidem,s. 5

9 J. Kurzawa, S. Nawrocki, Dzieje Kępna, wyd.II. 1982 ,s. 15

10 Ibidem, s. 15

11 Ibidem, s. 15-16

12 R. Rosin, Ziemia wieluńska w XII-XVI w. Studia z dziejów osadnictwa, Łódź 1961, s.148

13 J. Kurzawa, S. Nawrocki, Dzieje Kępna, wyd.II. 1982,s.17-19

14

15 M. Lorenz, Wybuch Powstania Wielkopolskiego i jego wpływ na przyłączenie Ziemi Kępińskiej do Macierzy, Droga 2011 r., s.14-17

 
 

Nasi Partnerzy

 

Copyright ©  Turystyka Kulturowa 2008-2018


Ta strona internetowa używa pliki cookies w celu dostosowania serwisu do potrzeb użytkowników i w celach statystycznych. W przeglądarce internetowej można zmienić ustawienia dotyczące cookies. Brak zmiany tych ustawień oznacza akceptację dla cookies stosowanych przez nasz serwis.
Zamknij