Główna :  Dla autorów :  Archiwum :  Publikacje :  turystykakulturowa.ORG

 

Data wydania 4 listopada 2013, redaktor prowadzący numeru: Agnieszka Matusiak

Numer 11/2013 (listopad 2013)

 

Historia

 

Opracował: Arkadiusz Ochmański

Zarys dziejów Zabrza

Ziemia zabrzańska w Średniowieczu
Pierwsza wzmianka na temat Zabrza pojawia się w dokumencie dotyczącym pobierania dziesięciny, datowanym (zależnie od źródeł) na lata od 1295 do 1305. Ówczesna wieś występuje tam pod nazwą "Sadbre", co oznacza miejsce za debrami czyli porosłymi roślinnością dołami z płynącym wśród wzgórz strumieniem. Tereny ówczesnego Zabrza rozciągały się wzdłuż drogi, która prowadziła do Gliwic (kierunek zachodni) oraz Zaborza (kierunek wschodni). W roku 1354 na terenie wsi zostaje wybudowana pierwsza świątynia - kościół pod wezwaniem św. Andrzeja Apostoła. Mieszkańcy utrzymywali się wówczas przede wszystkim z rolnictwa. Ważne źródło utrzymania stanowiły uprawy chmielu oraz lnu. Najwcześniej wspomnianą w źródłach historycznych częścią Zabrza są Biskupice, które w 1243 roku wzmiankowano jako "ville [...] Biscupici circa Bitom". W roku 1310 wzmiankowana jest Rokitnica Wschodnia. We wcześniejszych wzmiankach pojawiają również Zaborze, Grzybowice oraz Rokitnica Zachodnia. Obie Rokitnice usytuowane były wzdłuż doliny Potoku Żernickiego, gdzie przebiegała granica biskupstw wrocławskiego oraz krakowskiego. Według podziału kościelnego tereny Rokitnicy Wschodniej należały wówczas do parafii miechowickiej przynależącej do księstwa bytomskiego. Natomiast Rokitnica Zachodnia należała do parafii wieszowskiej i Toszka. W 1311 roku w dyplomie księcia Siemowita pojawiła się pierwsza wzmianka o Mikulczycach. Na rok 1498 datowane są pierwsza wzmianki o Makoszowach. W "Rejestrze wolnych chłopów ziemi bytomskiej" pojawia się informacja o wiosce, w której znajduje się karczma oraz młyn. Wieś położona była w pagórkowatym terenie, który otoczony był borami. Teren ówczesnego Zabrza zajmował prawie 1500 hektarów z czego największą część stanowiły Biskupice, których obszar zajmował ponad 1100 ha (Rechowicz, 1967) (Karpusiewicz, 1993) (Szczech, 1995) (Zalewska, 2013).

Okres habsburski
W roku 1526; po przegranej bitwie pod Mohaczem i śmierci Ludwika Jagiellończyka, Śląsk wraz z całymi Czechami trafił pod panowanie dynastii Habsburgów. W owym czasie Zabrze rozwijało się nieznacznie. Na początku lat 70 XVI wieku właścicielem wsi został Szambor Dluhomil - szlachcic z Czech. Po przejęciu władzy dokonał wypędzenia 6 kmieciów, odbierając im ziemie uprawne oraz tereny leśne, których byli właścicielami. Po tym akcie Dluhomil wybudował drewniany dwór, który nazwany został "zamkiem". W dokumentach z 1672 roku odnotowano, że Zabrze zamieszkują 483 osoby, z czego dorośli mężczyźni stanowią tylko 1/6 mieszkańców. Po ponad 50 latach, w 1724 roku w Zabrzu było 75 gospodarstw zamieszkałych przez 526 mieszkańców. Wówczas właścicielem miejscowości był Johann Bernard III von Praschma, który zapoczątkował rozwój przemysłu na tym terenie, budując w zachodniej części wsi piec hutniczy wspomniany przez księgi parafialne z 1725 roku. Już w 1731 roku w okolicach " huty" zdążyła się rozwinąć kolonia Zabrze Hammer, usytuowana przy obecnej ul. L. Kondratowicza, na południe od ulicy J.Pestalozziego. Niedługo potem na skrzyżowaniu obecnych ulic Kondratowicza i Wolności wybudowana została kolonia Gwozdek. Nieco wcześniej pobliżu Makoszów powstaje przysiółek Wymysłów, który w metrykach przyszowickich datowany jest na rok 1719. Rozwinął się on przy obecnej ulicy Lubuskiej (Rechowicz, 1967) (Karpusiewicz, 1993).

Okres pruski do początku industrializacji
W 1740 roku wybucha I wojna Śląska między Habsburgami, a Pruską dynastią Hohenzollernów. Stało się to na wskutek ucisku śląskich protestantów, których Habsburgowie dość mocno prześladowali. W tym czasie Fryderyk II sojusz z Saksonią i 16 grudnia wkracza na teren Śląska. Obszar podbija w ciągu zaledwie dwóch miesięcy. Dwa lata później zostaje podpisany pokój wrocławski. Zgodnie z jego postanowieniami Austria była zobowiązana przekazać całą śląską prowincję z wyjątkiem Śląska Opawskiego i Cieszyńskiego na rzecz Prus. Zabrze jak i cała prowincja wkraczają w nową epokę. W pierwszej kolejności zostaje przeprowadzona reforma administracyjna. W ramach nowego podziału utworzono powiaty bytomski oraz toszecki. W skład pierwszego z nich weszły Biskupice, Makoszowy, Mikulczyce, Rokitnica Wschodnia, Zaborze i Zabrze wraz z istniejącymi w tym czasie koloniami i przysiółkami. Grzybowice oraz Rokitnica Zachodnia zostają włączone do powiatu toszeckiego. Wówczas region był mocno zubożały i wyludniony. Opuszczone gospodarstwa rolne zgodnie z postanowieniem Fryderyka II właściciele majątków ziemskich byli zobowiązani je obsadzać. W celu zachęcenia do procederu, król pruski w deklaracji z 1773 roku dał gwarancje otrzymania 150 talarów za każde nowo powstałe gospodarstwo rolne. Dokument określał także określone warunki m.in. wielkość nowych kolonii powinna mieć od 6 do 20 zagród, a nowymi osadnikami powinna być ludność niemiecka z zachodniej części prowincji. Ponadto deklaracja gwarantowała kolonistom dom mieszkalny z zabudowaniami gospodarczymi, nowy sprzęt rolniczy oraz bydło i ziarna na zasiew. Dzierżawa za gospodarstwo miała być płacona dopiero po 8 latach od zamieszkania. Spowodowało to szybki rozwój osadniczy terenu Zabrza. Jego ówczesny właściciel Mathias von Wilczek w ciągu trzech lat wybudował sześć nowych kolonii. Już w 1774 roku powstaje Pawłów (Paulsdorf). Rok później rozpoczyna się budowa Małego Zabrza. Dwa lata później w pobliżu zabrzańskiej kuźni powstają Kończyce, Maciejów, a także górna część Pawłowa (Karpusiewicz, 1993).

Okres przyspieszonego uprzemysłowienia
Wilczek umiera w 1790 roku. W listopadzie pruski wyznawca mojżeszowy z Barabantu - Salomon Izaak odkrywa pierwsze złoża węgla kamiennego. Ważne dla regionu odkrycie powoduje dynamiczny rozwój przemysłu oraz urbanizację tych terenów. Już rok później uruchomiony zostaje pierwszy szyb, który daje początek późniejszej kopalni "Królowa Luiza". W 1792 rozpoczyna się budowa Kanału Kłodnickiego, trwa ona 40 lat. Jego zadaniem był transport węgla w kierunku Gliwic i dalej na Zachód. Pod koniec XVIII wieku zaczęto drążyć Główną Kluczową Sztolnie Dziedziczną, której zadaniem było odwadnianie kopalń. Miała się ona ciągnąc od kopalni "Król" w Chorzowie (wówczas Królewska Huta) do kopalni "Luiza" w Zaborzu. Ten innowacyjny jak na owe czasy i trudny do realizacji projekt zostaje ukończony dopiero w październiku 1863 roku. W 1819 rozpoczyna się okres rozbudowy infrastruktury drogowej i komunikacyjnej (Michałkiewicz, 1984). W tym czasie rozpoczyna się trwająca 11 lat budowa tzw. "Drogi następcy Tronu" łączącej Królewską Hutę z Gliwicami. Zabrzański odcinek "strasse" dał początek obecnej ulicy Wolności. W latach 40 XIX wieku rozpoczyna się intensywny rozwój dróg kolejowy. W 1845 roku poprowadzona zostaje linia kolejowa z Wrocławia do Mysłowic. Na polach Małego Zabrza wybudowany zostaje dworzec kolejowy. Pierwszy pociąg zatrzymuje się 1 października 1845 roku. Powstanie nowych dróg komunikacyjnych powoduje wzrost rangi miasta oraz zachęca inwestorów do dalszych działań na rzecz rozwoju przemysłu wydobywczego (Hnatyszyn, 2013). Jeszcze w 1841 roku wydobycie rozpoczyna kopalnia "Concordia", której właścicielem zostaje Karol Lazar Henkel von Donnersmarck. Dekadę później, syn Karola-Guido zakłada hutę "Donnersmarck". W początkach drugiej połowy XIX wieku zaczynają się rozwijać także inne gałęzie przemysłu. W 1853 roku przy ulicy Armii Krajowej powstaje fabryka produkująca drut i liny. Adolf Deichsel otwiera przy ulicy Karola Miarki warsztat powróżniczy. W tym samym roku na terenie Małego Zabrza powstaje fabryka kotłów parowych. W 1854 roku właścicielem Biskupic zostaje August Borsig, który postanowił wydzierżawić trzy pola górnicze pod nowe wydobycie węgla. W roku 1855 na granicy Małego Zabrza oraz Zaborza utworzona zostaje huta "Reden". W 1860 roku syn właściciela Biskupic-Alfred stawia na wydzierżawionych polach nową kopalnie. Pierwsze wydobycie rusza dwa lata później. Tworzy on także nową hutę i już w sierpniu 1864 roku działalność rozpoczynają dwa wielkie piece hutnicze. Dziewięć lat później rusza także pierwsze wydobycie kopalni "Ludwigsglück" (Michałkiewicz, 1984). W tym samym czasie przy ulicy Piastowskiej działalność rozpoczyna huta szkła utworzona z inicjatywy Wilhelma Elsnera. Jeszcze pod koniec lat 60 w Starym Zabrzu powstaje fabryka smarów i tłuszczów przemysłowych. W grudniu 1868 roku przy ulicy Pawła Stalmacha oddano do użytku pierwszą zabrzańska gazownie. Od lat 70 XIX wieku powiększa się także kopalnia "Luiza", która to do 1890 roku oddaje do użytku cztery nowe szyby tworzące Pole Wschodnie kopalni. W 1871 roku przy ulicy 3 maja powstaje kolejna kopalnia (Michałkiewicz, 1984). Jej właścicielem jest Guido Henckel von Donnersmarck, a nowy zakład zostaje nazwany na jego cześć - "Guido".
Ówczesne Zabrze to nie tylko zagłębie "czarnego złota". W 1860 roku na terenie Małego Zabrza działalność rozpoczyna pierwszy browar. W 1871 roku Guido otwiera gorzelnie, zlokalizowana na terenie folwarku w Mikulczycach. Powstawały także mniejsze browary. Takowe działały Ne terenie Zaborza, Pawłowa czy Biskupic (Michałkiewicz, 1984). W tym czasie następuje także kolejny etap rozwoju sieci komunikacyjnej regionu, w tym Zabrza jako ważnego przystanku. W 1872 roku powstaje nowa linia kolejowa Gliwice - Bytom - Królewska Huta. 32 lata później, już w początkach XX wieku na linii kolejowej Katowice - Ligota - Gliwice powstaje przystanek w Mikulczycach. Dwa lata później na linii kolejowej - Chebzie - "Borsigwerk"- Pyskowice- Opole oddano do użytku przystanek na terenie Mikulczyc. Pod koniec XIX wieku rozwija się komunikacja na terenie miasta. W 1894 roku do użytku zostaje oddana parowa linia tramwajowa łącząca Bytom z Gliwicami z przystankami w Zabrzu, Zaborzu oraz Królewskiej Hucie. Cztery lata później, kolejna linia tramwajowa łączy Zabrze z Bytomiem z przystankiem w Biskupicach. Jest to także okres postępu cywilizacyjnego miejscowości. W tym samym czasie uruchomiona zostaje pierwsza linia telefoniczna. Wybudowany zostaje wodociąg pobierający wodę ze stacji Zawada. Trzy lata później z elektrowni na Zaborzu płyną pierwsze strumienie prądu. Dzięki temu zelektryfikowane zostają tramwaje. W 1909 roku do użytku oddano wieżę ciśnień, która rozpoczęła dostawę wody dla znacznej części miejscowości.
Przełom XIX i XX wieku to kolejny etap rozwoju przemysłowego Zabrza. W październiku 1890 roku uruchomiona zostaje koksownia "Skalley". Na terenie Zaborza firma z Berlina otwiera pierwszą brykietownie. W 1898 roku uruchomione zostają kolejne kopalnie m.in. "Castellengo" w Biskupicach. Trzy lata później w Mikulczycach powstaje kopalnia "Abwehrgrube", a w 1906 koło Makoszów kopalnia "Delbrückschächte". W roku 1907 roku makoszowski zakład górniczy buduje pierwsze piece koksownicze, dające początek koksowni "Delbruck" (Michałkiewicz, 1984). Od lat 60 XIX wieku do czasu wybuchu pierwszej wojny światowej w 1914 roku. Gwałtowne uprzemysłowienie Zabrza powodowało Duzy wzrost liczby ludności oraz rozwój urbanistyczny. Wiązało się to z koniecznością zapewnienia mieszkań dla stale napływających robotników pracujących w tutejszych zakładach. Już w 1863 roku Albert Borsig buduje jedno z pierwszych mieszkaniowych osiedli robotniczych w Biskupicach. Na jego terenie powstaje 66 domów oprócz tego wybudowany zostaje sklep spółdzielczy, szkoła, ewangelicka kaplica z cmentarzem, sklep spółdzielczy oraz gospoda na zapleczach której utworzono park z muszla koncertową. Dwa lata później na terenie Małego Zabrza utworzone zostają dwie małe kolonie: "Kolejowa" przy ulicy Szczęść Boże i Pułaskiego oraz "Szpitalna" wzdłuż Krasińskiego (Karpusiewicz, 1993). Proces zaludniania miasta przybrał ogromne tempo. Z niecałych 30 tysięcy mieszkańców w 1871 roku ich liczba ciągu czternastu lat wzrosła prawie dwukrotnie. W 1895 wzrosła do ponad 90 tysięcy mieszkańców, a przed wybuchem wojny mieszkało tu już ponad 159 tysięcy osób (Hnatyszyn, 2013).
Od końca lat 50 XIX wieku rozkwita życie religijne, kulturalne oraz edukacja mieszkańców. Już w 1857 roku wybudowano na terenie Starego Zabrza murowany kościół pod wezwaniem świętego Jana Chrzciciela w Biskupicach. Jedenaście lat później poświęcony zostaje kościół pod wezwaniem świętego Andrzeja Apostoła w Starym Zabrzu. Od początku lat 70 rozwija się społeczność żydowska, która w 1872 roku powołała samodzielną gminę. W jej pobliżu oddano do użytku synagogę, a przy ulicy Cmentarnej wytyczony został cmentarz. Liczba wyznawców judaizmu na terenie Zabrza wzrosła w tym czasie do ponad 1100 członków społeczności. Ewangelicy także nie pozostawali w tyle. Już w 1873 roku w obszarze Małego Zabrza wybudowany zostaje Ewangelicki Kościół Pokoju. Otwarte zostaję szkoły ewangelickie w Zabrzu, Zaborzu i Biskupicach.. W latach 1885-1910 liczba członków parafii ewangelickiej wzrosła do prawie 6,5 tysiąca wyznawców. W 1885 roku na terenie Zaborza poświęcony zostaje kościół pod wezwaniem świętego Franciszka. Rok później konsekrowano kościół pod wezwaniem Świętego Wawrzyńca w Mikulczycach. W 1900 roku poświęcona zostaje kolejną świątynia- kościół pod wezwaniem świętej Anny w Dorocie. Pięć lat później konsekrowany zostaje ewangelicki kościół królowej Luizy w Zaborzu. W 1912 tym roku powstaje również kościół Najświętszego Serca Jezusowego w Rokitnicy. Rozkwit życia kulturalnego miasta przypada na koniec XIX wieku. Jego pierwszym elementem jest uruchomienie w latach 1898-1905 siedmiu gminnych bibliotek publicznych zlokalizowanych na terenie Zaborza, Pawłowa, Starego Zabrza, Biskupic, Małego Zabrza, Kończyc, Borsigwerka i Rokitnicy. Pierwszą z nich była biblioteka zakładowa huty Donnersmarck (Szczech, 1995). W 1897 roku odbył się tutaj pierwszy seans filmowy. Dekadę później Johannes Porall uruchamia pierwsze stare kino. Do czasów wojny pojawiło się ich na terenie Zabrza, aż 8 (Hnatyszyn, 2012).
W 1901 roku huta "Donnersmarck" uruchamia pierwsze kasyno z sala teatralną. Zakład inwestuje także w infrastrukturę rekreacyjną. Na terenie Parku Hutniczego powstaje kryta pływalnia oddana do użytku w 1904 roku. 1 sierpnia 1914 roku Niemcy przystępują do I pierwszej wojny światowej. Na terenie Prus Wschodnich zacięte walki trwały od 26 do 31 sierpnia 1914 roku. Na terenie państwa niemieckiego wybuchł wówczas ogromny entuzjazm. Jego ukoronowaniem było złożenie o wniosku o zmianę nazwy miejscowości na cześć wodza. Rada Gminy Zabrze 3 grudnia 1914 roku uchwaliła go jednogłośnie. Od tego czasu Zabrze i powiat zabrzański nazywał się Hindenburg. Nazwa została oficjalnie wprowadzona po zezwoleniu cesarza Wilhelma II, które otrzymano 21 lutego 1915. W marcu zmieniono nazwę okręgu pocztowego, a w maju dworca kolejowego (Karpusiewicz, 1993).

Okres powstań śląskich
Niemcy przegrywają I wojnę światową. Doprowadziło to do wzrostu nastrojów nacjonalistycznych w całym regionie. Konsekwencja tego były dwa zbrojne powstania śląskie w 1919 roku i 1920 roku. O przyszłości Górnego Śląska miał zadecydować plebiscyt co zostało uzgodnione w ramach Traktatu Wersalskiego. Na terenie powiatu zabrskiego i Zabrza do głosowania uprawionych zostało ponad 90 tysięcy wyborców. Frekwencja wyniosła prawie 99 %. za pozostawieniem terenu w Niemczech głosowało 45.219 mieszkańców, ponad 1,5 tysięcy mniej głosów zostało oddanych na przyłączenie terenu do Polski. W samym Hindenburgu za Niemcami głosowało ponad 21 tysięcy mieszkańców, zaś za przyłączeniem do państwa polskiego było prawie 6,5 tysiąca mniej wyborców. Za stroną niemiecką opowiedzieli się przede wszystkim mieszkańcy Biskupic oraz Zaborza. Inny pogląd mieli mieszkańcy pozostałych gmin i okręgów dworskich powiatu zabrskiego, a także ludność Rokitnicy, Grzybowic, Mikulczyc i okręgów dworskich Mikulczyce z powiatu tarnogórskiego. Opowiedzieli się oni za Polską. Niekorzystny dla Polaków nowy podział górnośląskich ziem sprowokował wybuch III powstania śląskiego. Nastąpił on z 2/3 maja 1921 roku. Do końca dnia Zabrza zostało obsadzone przez powstańców. Jedynym neutralnym punktem miasta była strefa francuska, obejmująca instytucje oraz obiekty komunalne. Do końca powstania Zabrze pozostało w rękach polskich. 20 października 1921 roku Rada Ambasadorów zdecydowała o nowej granicy przecinającej powiat zabrski. Do Polski przyłączono 9 gmin: Rudę, Pawłów, Paniowy, Paniówki, Makoszowy oraz Kończyce, Chudów, Bujaków i Bielszowice, a także 3 okręgi dworskie Bujaków, Chudów oraz Paniowy. Do państwa polskiego trafiło 60% powierzchni powiatu oraz 33 % jego mieszkańców. 17 czerwca 1922 roku decyduje o przyłączeniu Kończyc, Pawłowa oraz Makoszów do powiatu rudzkiego, którego obszar po likwidacji w 1924 roku zostaje przyłączony do powiatu katowickiego. Gminy Zabrze, Zaborze, Sośnica, Maciejów i Biskupice oraz okręg dworski Biskupice pozostały w Niemczech. W procesie wytyczania granic od gminu Ruda odcięto 196 ha z 308 mieszkańcami i przekazano ją Niemcom., którzy następnie podzieli ten obszat między Zaborze i Biskupice. Polska objęła przyłączone tereny pod koniec czerwca 1922 roku, a Niemcy 4 lipca. Do czerwca niewiadomo było komu przypadnie kopalnia "Delbruck" na Makoszowach, usytuowana na południe od lasu "Guido". Dopiero rok później Międzysojusznicza Komisja Graniczna wydała decyzję o przyznaniu terenów kopalni Niemcom. 14 czerwca 1923 roku nastąpiło uroczyste przyłączenie. Po polskiej stronie granicy pozostał fragment linii kolejowej z dworcem w Makoszowach. Przy ulicy Makoszowskiej utworzono przejścia graniczne i urząd celny. Górnicy z Makoszów codziennie przechodzili tędy do pracy. Pozwoliła im na to niecko-polska konwencja górnośląska podpisana w Genewie. Dokument zawierał rozporządzenie o utworzeniu specjalnego pasa pogranicznego o szerokości 5 km. Po obu stronach granicy. Mieszkańcy pasa mogli korzystać z szeregu ułatwień na przejściach granicznych. Chronił on przede wszystkim rolników mających grunty rolne po drugiej stronie granicy, a także robotników którym granica rozdzielała miejsce pracy od miejsca zamieszkania. Granice przekraczano dzięki przepustkom otrzymywanym na okres sześciu miesięcy. Wprowadzono także karty cyrkulacyjne pozwalające na wielokrotne przekraczanie granic. Przejścia graniczne z Rudą utworzono także w Biskupicach (obecna ulica Trębacka), Wolności (Zaborze). Przejście do Pawłowa otwarte zostało przy ulicy Pszczyńskiej. Przy 3 maja otwarte zostało przejście do Kończyc. Przez kilka lat przy ulicy Bytomskie działo przejście tranzytowe, gdyż w owym czasie z Biskupic do Bytomia można było przejechać tylko przez przyłączoną do Polski Rudzką Kuźnicę. Kilka lat później Niemcy wybudowali nową szosę i problem został rozwiązany (Hnatyszyn. 2013)

Okres międzywojenny
Po podziale ziem górnośląskich, gdzie w wyniku plebiscytu teren Hindenburga został przyznany państwu niemieckiemu. Pruski Rząd Państwowy wydał rozporządzenie przyznające wsi prawa miejskie. Nowe prawo weszło w życie 1 października 1922 roku. Wybory do 48-osobowej Rady Miejskiej wyznaczono na 26 listopada. Rok później wybrano pierwszego nadburmistrza miasta. W 1924 roku ogłoszono konkurs na miejski herb. Rozstrzygnięto go ostatecznie dopiero na początku 1926 roku. Wygrał niemiecki grafik Alfred Brockel. Nowy herb przedstawiał 3 murowane czerwone wieże z Lankami i niebieskie koło zębate na złotej tarczy. Ostatecznie herb zatwierdzono 17 maja 1927 roku. W tym czasie do Zabrza zaczęli napływać uchodźcy z przyznanych Polsce terenów, a także nowi robotnicy z dalszych części Niemiec. Konieczna była rozbudowa zaplecza mieszkaniowego. Już w 1922 roku postawiono trzy nowe osiedla baraków: Osiedle Wiernych Ojczyźnie przy placu Sobotnich Targów, "Siedlung von 4. Juli" przy Marii Cuire-Skłodowskiej. Miedzy Wolności, J. Galla, J. Słowackiego i Pokoju postawiono osiedle "Philipp-Siedlung". W latach 1923-1928 wybudowano "Osiedle Południowe" (ul. Matejki i Czołgistów). Dwa lata później powstaje Osiedle Północne obejmujące ulicę Pokoju i Gliwicką. Na terenie Zaborza wybudowane zostaje osiedle domów wielorodzinnych. W latach 1928-1939 duże osiedle powstaje w obszarze ulic Józefa Piłsudskiego, Jana III Sobieskiego, Franklina Roosvelta oraz Armii Krajowej. Składało się ono z domów jedno i wielorodzinnych. W latach 1933-34 powstają nowe osiedla domków jednorodzinnych: Osiedle "Działkowe Zachód" przy Roosvelta i Dozynkowej oraz "Siedlung Küsteracker" na zachód od osiedla południowego (Hnatyszyn, 2013).
Od połowy lat 20 w krajobrazie Zabrza pojawiają się nowe świątynie sakralne. W 1926 roku poświęcony zostaje kościół pod wezwaniem Ducha Świętego, a dwa lata później kościół pod wezwaniem świetego Kamila de Lellis, a w 1931 roku kościoły pw. św. Antoniego Padewskiego i św. Józefa. Ten ostatni, zaprojektowany przez kolońskiego architekta, prof. Dominika Böhma stał się z czasem symbolem architektury zabrzańskiej okresu międzywojennego. W 1929 roku poświęcono kościół pw. św. Jadwigi w Zabrzu - Zaborzu oraz konsekrowano kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Zabrzu - Biskupicach. W 1933 roku benedykowano w Pawłowie nowy kościół pw. św. Pawła Apostoła. W Mikulczycach wybudowano dwa nowe kościoły. W 1933 roku konsekrowano tam kościół pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus, a w 1937 roku poświęcono drewniany kościół ewangelicki. Ostatni z przedwojennych kościołów zabrzańskich wybudowano w dzielnicy Maciejów. W 1936 roku poświęcono tam kościół pw. św. Macieja Apostoła. Oprócz kościołów, powstało w Zabrzu w okresie międzywojennym wiele obiektów użyteczności publicznej (Hnatyszyn, 2013).
W 1925 roku na obecnym placu Warszawskim powstał gmach Banku Rzeszy, a w 1927 roku budynek urzędu skarbowego. W 1925 roku oddano do użytku nowy ratusz w Biskupicach, zaś w 1929 roku ratusze w Zabrzu i Rokitnicy. W 1928 roku oddano do użytku szpital Spółki Brackiej wybudowany w Rokitnicy. Pięć lat później, w 1933 roku, w szpitalu wybudowanym przy klasztorze OO. Kamilianów w Zabrzu przyjęto pierwszych pacjentów. Powstawały nowe szkoły powszechne, założono kilka szkół średnich. Na okres międzywojenny przypada także rozkwit życia kulturalnego miasta. W 1935 roku zatwierdzono decyzję o utworzeniu Miejskiej Izby Regionalnej, która w 1938 roku przekształciła się w Muzeum Miejskie. Otwarto także kilka nowych kin. Już w 1919 roku filmy można było zobaczyć w kinie "Helios", działającym przy obecnej ul. Dworcowej do stycznia 1934 roku. W 1927 roku przy obecnej ul. 3 Maja 32 uruchomiono kino "Apollo". Rok 1931 przyniósł powstanie dwóch kolejnych kin. W październiku swoje podwoje otworzyło "Bürger-Kino", wybudowane przy obecnej ul. Szczęść Boże. Miesiąc później zaczęto wyświetlać filmy w kinie "Nord-Lichtspiele", urządzonym w starej restauracji znajdującej się przy obecnej ul. Wolności 179. Ostatnie kino zabrzańskie, nazwane "Lichtburg", otwarto we wrześniu 1934 roku przy obecnym pl. Wolności. Nowe kina wybudowano również w Biskupicach, Mikulczycach i Rokitnicy. Ich właścicielem był Franz Bielowski (Hnatyszyn, 2012).
Przygotowywane w latach 20. XX wieku projekty przebudowy centrum Zabrza nie zostały nigdy zrealizowane. W czerwcu 1933 roku miejski radca budowlany Karl Breuer opracował nowy projekt przebudowy zabrzańskiego "City". Przewidywał on wyburzenie kilku budynków przy obecnych ulicach Dworcowej i Wolności, wytyczenie na tym miejscu reprezentacyjnego placu i otoczenie go pięcioma nowymi gmachami. Od zachodu były to dwa połączone domy mieszkalne z wydzieloną na parterze częścią handlowo-usługową, od południa kino i gmach kasy oszczędnościowej z mieszkaniami na wyższych kondygnacjach, od wschodu budynek mieszkalno-usługowy ze sklepem rybnym od strony ul. Wolności i bankiem od strony placu. W ciągu następnych dwóch i pół roku projekt ten został zrealizowany. Plac nazwano "Peter-Paul-Platz", obecnie znany jest jako plac Wolności. W tym czasie dokonano również silnego rozwoju sieci komunikacyjnej. W 1925 roku oddano do użytku linię tramwajową Miechowice - Rokitnica - Wieszowa, dzięki czemu Rokitnica uzyskała połączenie z Bytomiem. W 1934 roku uruchomiono linię tramwajową łączącą centrum Zabrza z Mikulczycami, a w 1936 roku przedłużono ją do kopalni "Guido". Oprócz tramwajów, po Zabrzu jeździły również autobusy. W 1926 roku z centrum Zabrza można było dojechać do Sośnicy, Zaborza, Mikulczyc, Grzybowic i Rokitnicy, kopalni "Delbrück", "Osiedla Południowego". W 1922 roku na terenie Zaborza powstał park, nazwany na cześć założyciela Parkiem Steinhoffa (obecny Park im. Gen. Karola Świerczewskiego). W latach 1924-1930, na terenie dawnych łąk i nieużytków położonych na zachód od obecnej ul. P. Dubiela, pomiędzy rzeką Bytomką i Kanałem Sztolniowym utworzono Park Miejski. W połowie lat 30. XX wieku zagospodarowano Las Guido (obecny Park Leśny im. Powstańców Śląskich). Wytyczono tam alejki spacerowe i założono niewielki zwierzyniec. W 1938 roku otwarto dla zwiedzających Ogród Botaniczny, który powstał przy obecnej ul. J. Piłsudskiego. Przez cały okres międzywojenny rosła liczba mieszkańców Zabrza. W styczniu 1927 roku wynosiła ona 125.392 osoby, pięć lat później, w październiku 1933 roku było to 131.309 mieszkańców. W Grzybowicach mieszkało w tymże 1933 roku 1791 osób, w Mikulczycach - 20.152 osoby, a w Rokitnicy - 7782 osoby. Wśród nich byli również Polacy. Już w sierpniu 1923 roku otwarto polskie szkoły mniejszościowe w Mikulczycach i Zaborzu. Pierwsza z nich działała aż do wybuchu II wojny światowej. Ta druga, z powodu braku uczniów zamknięta została w 1935 roku. Polacy zorganizowani byli w Związku Polaków w Niemczech, działało polskie harcerstwo i polskie chóry. Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej rozpoczęto prześladowania Żydów. W nocy z 9/10 listopada 1938 roku w całych Niemczech zorganizowano masowy pogrom Żydów. Także w Zabrzu spalono tej nocy synagogę (Hnatyszyn, 2013).

Zabrze w okresie II wojny światowej
1 września 1939 roku wybucha droga wojna światowa. Niemcy napadają na Polskę. W pierwszej kolejności zajęte zostają Makoszowy, Pawłów oraz Kończyce. 8 października 1939 roku na mocy dekretu obszarem ten zostaje przyłączony wraz z całym Województwem Śląskim do terenów III Rzeszy. Do więzień i obozów koncentracyjnych wsadzano prześladowaną polską inteligencję, działaczy narodowych oraz duchownych. Część z nich została zamordowana. Większość mężczyzn z terenu obecnego Zabrza została wzięta do armii niemieckiej. Część z nich trafiła do niewoli, aby potem zostać wcielonym do 2 Korpusu Polskiego lub polskich jednostek walczących przy radzieckiej armii. Przy zakładach przemysłu ciężkiego powstawały przymusowe obozy pracy. Ostatni zabrzańscy Żydzi zostają wywiezieni do Auschwitz w maju 1942 roku. 28 stycznia 1945 roku po czterodniowej walce Zabrze zostaje zdobyte przez Armię Czerwoną. Na terenie miasta utworzona została komendantura wojskowa. Częste były akty grabieży tutejszych zakładów przemysłowych, sklepów i lokali gastronomicznych. Ponad 10 tysięcy mieszkańców wywieziono do radzieckich kopalni (Hnatyszyn, 2013).

Okres powojenny (po 1945 roku)
19 marca 1945 władze przejmuje administracja polska. Nowym prezydentem miasta zostaje Paweł Dubiel . Na terenie Grzybowic, Mikulczyc i Rokitnicy dokonywano weryfikacji narodowościowej. Osoby, które nie przeszły jej pomyślnie przymusowo wywożono do Niemiec. W Kończycach, Makoszowach i Pawłowie zrehabilitowano tych, którzy zostali zmuszono do podpisania niemieckiej listy narodowościowej. W tym okresie do miasta zaczęli napływać repatrianci z Wschodnich Kresów, mieszkańcy Polski Centralnej oraz reemigranci z kopalni francuskich, belgijskich oraz niemieckich (Zalewska,2013).W lutym 1946 roku przeprowadzony zostaje sumaryczny spis ludności. Okazało się, że teren Zabrza zamieszkuje ponad 104 tysiące obywateli. Pod koniec 1948 roku ich liczba wzrosła o ponad 20 tysięcy osób . W tym czasie zamieszkiwało już tu tylko 170 Niemców. W kwietniu 1948 roku Zarząd Miejski wystąpił z wnioskiem o przyłączenie do obszaru miasta Mikulczyc, Rokitnicy, Bielszowic, Rudy Śląskiej, Pawłowa, Kończyc oraz Makoszów. Pierwsze zmiany terytorialne nastąpiły trzy lata później. Rada Ministrów wprowadziła nowy podział administracyjny. Do Zabrza przyłączono z powiatu bytomskiego gminy: Mikulczyce, Rokitnica oraz Grzybowice z gminy Wieszowa. Z terenu powiatu katowickiego dołączono Kończyce, Makoszowy oraz Pawłów. Zgodnie z rozporządzeniem z 17 lipca 1954 roku do Zabrza przyłączono teren osiedla Helenka, należący wówczas do Stolarzowic (Zalewska, 2013). Pewne zmiany administracyjne wprowadzone zostały także na początku lat 60, kiedy to do Zabrza przyłączono "103 hektary z Rudy Śląskiej leżące pomiędzy Kończycami i Pawłowem, niewielki skrawek przy ul. Tatrzańskiej w Pawłowie oraz na południe od Kończyc; z Gliwic 1 hektar położony na południe od ul. F. D. Roosevelta; 122 hektary z powiatu gliwickiego i 11 hektarów z powiatu tarnogórskiego położone pomiędzy Mikulczycami i Grzybowicami" (Hnatyszyn, 2013). Ostateczne ustalenia w sprawie granic Zabrza nastąpiły 22 maja 163 gdzie na mocy rozporządzenia Rady Ministrów. Z obszaru Zabrza wyłączono 122 hektary gruntów między Biskupicami a Zaborzem, które przekazano Rudzie Śląskiej. Po zmianach powierzchnia miasta wynosiła ponad 8000 ha (Hnatyszyn, 2013).
Na nowych terenach rozpoczęto budowę wielkich osiedli mieszkaniowych . W 1955 roku wybudowano osiedle "Rokitnica I". Na przełomie lat 60/70 przystąpiono do budowy osiedla "Rokitnica II" . W latach 1955-1965 powstało osiedle Jana Matejki graniczące od południowej strony z torami linii kolejowej Poręba-Sośnica. Pod koniec lat sześćdziesiątych wybudowano cześć 11-piętrowych wieżowców, które tworzą osiedle "Barbary". W połowie lat 80 powstaje osiedle "Mikołaja Kopernika". W latach 90 następuje silny kryzys spółdzielczego budownictwa mieszkaniowego. Jest to okres rozkwitu budownictwa jednorodzinnego. W 2003 roku rozpoczyna się budowa osiedla przeznaczonego dla mieszkańców domów, które wyburzano pod budowę Drogowej Trasy Średnicowej. Powstaje ono przy ulicy Jodłowej (Hnatyszyn, 2013).
W okresie powojennym nadal budowane są nowe parafie. W 1947 roku poświecona zostaje kaplica pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny Matki Kościoła, utworzona w baraku drewnianym przy ulicy Trocera. W 1958 roku powstaje tu nowa parafia. W tym samym roku poświecona zostaje parafia Matki Boskiej Różańcowej w Grzybowicach. W 1982 roku na terenie Helenki wybudowany zostaje kościół Najświętszej Marii Panny Matki Kościoła na Helence. Ostatnią erygowaną parafią jest kościół świętego Wojciecha, który powstał w 1998 roku (Hnatyszyn, 2013).
W 1959 roku dokonano otwarcia Domu Muzyki i Tańca-jednej z większych w Polsce hal widowiskowo koncertowych, z liczbą miejsc siedzących przekraczającą ponad 2000 krzeseł. W latach 60 Zabrze odwiedziły dwie słynne osobistości. W roku 1961 pojawił się tutaj światowej sławy kosmonauta Jurij Gagarin, który był pierwszym człowiekiem odbywającym podróż w kosmos. 9 września 1967 roku miasto stało się celem wizyty prezydenta Republiki Francuskiej generała Charles’a de Gaulle’a, który podczas przemówienia w DMiT wypowiedział słynne zdanie ""Niech żyje Zabrze, najbardziej śląskie ze wszystkich śląskich miast, czyli najbardziej polskie ze wszystkich polskich miast" . W roku 1976 przy ulicy Jana Matejki wybudowana została hala widowiskowo-sportowa.
W 1985 roku w Śląskim Centrum Kardiochirurgii w Zabrzu, gdzie pod kierunkiem prof. Zbigniewa Religi zebrał się najlepszy w dziejach polskiej medycyny zespół kardiochirurgów, odbyła się pierwsza w Polsce udana operacja przeszczepu serca.
Początki XXI wieku wiążą się przede wszystkim z ważnymi inwestycjami drogowymi. 25 stycznia 2005 roku dokonano otwarcia odcinka autostrady A4 biegnącej przez dzielnice Kończyce i Makoszowy z węzłem Wspólna w Kończycach. W latach 2008-2011 został wybudowany odcinek zabrzański Drogowej Trasy Średnicowej GOP, która łączy 6 głównych miast konurbacji górnośląskiej tj. Katowice, Chorzów, Świętochłowice, Rudę Śląską, Zabrze i Gliwice. 16 czerwca 2007 roku dokonano otwarcia zabytkowej Kopalni Guido dla ruchu turystycznego na poziomach 170 m i 320 m. 4 września 2008 roku w Zabrzu zostało powołane Międzynarodowe Centrum Dokumentacji i Badań nad Dziedzictwem Przemysłowym dla Turystyki (MCDB-DPT), będące integralną częścią Zabytkowej Kopalni Węgla Kamiennego "Guido". Inicjatywa powołania Centrum pojawiła się w 2005 roku za sprawą Światowej Organizacji Turystyki (UNWTO), pod auspicjami której organizowane są od 2004 roku w Zabrzu międzynarodowe konferencje poświęcone dziedzictwu przemysłowemu i turystyce. Z tego też względu UNWTO jest jednym z sygnatariuszy Porozumienia o Współpracy dotyczącego utworzenia Centrum. Pozostali partnerzy z Polski to Gmina Zabrze, Województwo Śląskie i Górnośląska Wyższa Szkoła Handlowa w Katowicach. Centrum stawia sobie za zadanie oferowanie usług dla sektora turystycznego i dysponentów obiektów przemysłowych oraz zaangażowanie we współpracę oraz wymianę doświadczeń z innymi, międzynarodowymi i krajowymi instytucjami związanymi z dziedzictwem przemysłowym dla turystyki - jego ochroną, promocją, nadawaniem nowych wartości. Od 2 kwietnia 2013 roku Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego "Guido", Muzeum Górnictwa Węglowego, które miało swoją siedzibę w dawnym gmachu starostwa powiatowego przy ul. 3 maja 19 oraz Sztolnia Królowa Luiza stanowią jeden podmiot i wchodzą w skład Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu. Od 25 października 2012 roku miasto bierze także udział w projekcie pt. "Europejski Ośrodek Kultury Technicznej i Turystyki Przemysłowej" którego celem jest rewitalizacja naziemnej i podziemnej infrastruktury zabytkowych obiektów górniczych stanowiących dziedzictwo poprzemysłowe Zabrza polegająca m.in. na udrożnieniu i adaptacji do potrzeb ruchu turystycznego Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej wraz z wyrobiskami towarzyszącymi, przebudowie i adaptacji na cele kulturalno-edukacyjne części obiektów Skansenu Górniczego Królowa Luiza zlokalizowanych przy ul. Wolności i Sienkiewicza oraz budowie obiektu obsługi ruchu turystycznego przy ul K. Miarki. Przez wiele powojennych lat liczba mieszkańców Zabrza rosła, swoje maksimum osiągając w 1976 roku. Zameldowane były wtedy w Zabrzu 204.163 osoby. Osiem lat później, w 1982 roku w mieście mieszkało już tylko 195.768 osób. W następnych latach znowu pojawiła się tendencja wzrostowa. W 1995 roku Zabrze liczyło 201.302 mieszkańców, po czym ich liczba ponownie zaczęła spadać, aby w roku 2011 osiągnąć próg 181 tys. mieszkańców. Jest to najniższa odnotowana liczba ludności na terenie Zabrza od 1955 roku (www.um.zabrze.pl ).

BIBLIOGRAFIA
Hnatyszyn P., "Kroniki Miasta Zabrza", Zabrze 2012 (Hnatyszyn, 2012)
Karpusiewicz W, (red): Zabrze, Wydawnictwo "Tekst" sp. z.o.o. Bydgoszcz 1993 (Karpusiewicz, 1993)
Michalkiewicz S. :Przemysł i robotnicy na Śląsku (do 1914). Wydawnictwo "Śląsk", Katowice 1984. (Michałkiewicz, 1984)
Rachowicz H. (oprac.): Zabrze. Zarys rozwoju miasta. Wydawnictwo "Śląsk". Katowice 1967. (Rachowicz, 1967)
Schmidt J.: Zarys historii miasta Zabrza. Urząd Miejski w Zabrzu. Zabrze 1986
(Schmidt, 1986)
Szczech B.: Zabrze - nasze korzenie. Cz. 1 Urząd Miejski w Zabrzu. Zabrze 1995.
(Szczech, 1995)
Hnatyszyn P., "Historia miasta Zabrza",
http://www.zabrze.aplus.pl/zabrze_historia_zabrza.html
(data dostępu: 23.10.2013)
Zalewska J. " Rozwój miasta Zabrza pod wpływem XIX wiecznej industrializacji"
http://www.zabrze.aplus.pl/stara_wersja/zabrze industrializacja xix1n.html
(data dostępu: 23.10.2013)
Zalewska J. "Wpływ XX-wiecznej industrializacji na rozwój miasta Zabrza",
http://www.zabrze.aplus.pl/stara_wersja/zabrze industrializacja xx1n.html
(data dostępu: 23.10.2013)
Zalewska J., "Zabrze dnia dzisiejszego", www.zabrze.aplus.pl
(data dostępu: 23.10.2013)
Oficjalne strony internetowe:
http://www.um.zabrze.pl/mieszkancy/miasto/historia (data dostępu: 23.10.2013)
  

 

Nasi Partnerzy

 

Copyright ©  Turystyka Kulturowa 2008-2021


Ta strona internetowa używa pliki cookies w celu dostosowania serwisu do potrzeb użytkowników i w celach statystycznych. W przeglądarce internetowej można zmienić ustawienia dotyczące cookies. Brak zmiany tych ustawień oznacza akceptację dla cookies stosowanych przez nasz serwis.
Zamknij