Główna :  Dla autorów :  Archiwum :  Publikacje :  turystykakulturowa.ORG

 

Data wydania 14 sierpnia 2015, redaktor prowadzący numeru: Karolina Buczkowska

Numer 8/2015 (sierpień 2015)

Turystyka Kulturowa
 

Powiat ząbkowicki jako destynacja turystyki kulturowej

 

Armin Mikos v. Rohrscheidt

Jak wynika z przeprowadzonej analizy potencjału turystyczno-kulturowego mikroregionu, jego walory mogą stanowić podstawę dla licznych form turystyki kulturowej. Większa koncentracja niektórych typów zasobów i funkcjonowanie szeregu obiektów, jak również systemów eksploatacji w formie szlaków i tras turystycznych wskazują na szczególnie duże znaczenie turystyki religijnej, turystyki tematycznej po szlakach, turystyki miejskiej i turystyki industrialnej. Zauważalne i warte wykorzystania w strategii turystycznej i spójnej ofercie powiatu są jednak również rozproszone lub pojedyncze walory odpowiadające zainteresowaniom uczestników turystyki muzealnej, turystyki kulturowo-przyrodniczej kulturowej turystyki militarnej, turystyki dziedzictwa kulturowego, turystyki literackiej oraz turystyki etnicznej. Poniżej przedstawiono bardziej szczegółowo odnoszące się do nich grupy walorów opis aktualnych oraz możliwych sposobów ich wykorzystania.

Potencjał turystyki religijnej w mikroregionie nie ogranicza się tylko do turystyki pielgrzymkowej, stanowiącej jej specyficzną formę, szczególnie popularną w Polsce. Głównym miejscem pielgrzymkowym w powiecie jest wyraźnie rozpoznawalne sanktuarium w Bardzie z jego mocno rozwiniętym historycznym kultem ogniskującym się wokół uznawanej za cudowną figurki Matki Bożej (do dziś odwiedzanej przez liczne pielgrzymki), z systemem kaplic kalwaryjskich i różańcowych, krzyżem na Górze Kalwaria (582 m. n.p.m.) i XIX-wieczną Drogą Krzyżową oraz ruchomą szopką, będącą atrakcją dla grup rodzinnych. Bazylika w Bardzie posiada jednak także monumentalny ołtarz z obrazem Michaela Willmanna i cenne zabytkowe organy wykorzystywane (wprawdzie sporadycznie) do koncertów, a w klasztorze zorganizowano kolekcję sztuki sakralnej, które to walory są w stanie przyciągnąć turystów zainteresowanych religią z perspektywy poznawczej (czyli turystów religijnych nie będących pielgrzymami ani nawet ludźmi religijnymi). Na ziemi ząbkowicko-ziębickiej funkcjonują jeszcze dwa inne sanktuaria: drugie maryjne w Bobolicach (z figurką w typie piety) i sanktuarium w Ziębicach, związane z tematyką Męki Pańskiej w oparciu o historyczne freski i obecność zabytkowego krucyfiksu. Te dwa ośrodki posiadają zdecydowanie lokalne oddziaływanie jako miejsca święte i są pomimo ich wpisania na listy oficjalnych diecezjalnych centrów kultu szerzej nieznane. Jednak znaczenie sanktuarium ziębickiego z pu8nktu widzenia turystyki zwiększają dodatkowo bardzo wysokie walory architektoniczne unikatowej (dwu-i trójnawowej) monumentalnej świątyni gotyckiej, wspomniane bardzo stare freski, oraz historyczne wyposażenie (średniowieczne sakramentarium i krucyfiks), mogące przyciągać turystów zainteresowanych architekturą i sztuka sakralną, a ponadto jest on świątynią dużej miejskiej parafii z liczniejszym personelem, co umożliwia jago regularne udostępnienie dla zwiedzających. Z kolei barokowy kościół w Bobolicach reprezentuje znacznie bardziej na tym terenie rozpowszechniony (a przez to mniej atrakcyjny) typ budownictwa sakralnego i służy jako filia parafii w Zwróconej, co aktualnie znacznie ogranicza jego dostępność i możliwość rozwinięcia oferty dla turystów nie będących pielgrzymami. Magnesem dla turystów religijnych (i nie tylko dla nich) może być natomiast zespół sakralny w Henrykowie - dawne opactwo cysterskie. Przyciągnie ich tu nie tylko cenne wyposażenie wnętrza kościoła, na czele z serią obrazów Drogi Krzyżowej autorstwa Bernarda Krausego oraz wysokiej klasy architektura zespołu i park opactwa, ale także - o ile zostanie lepiej wyeksponowany i wsparty możliwością obejrzenia choćby reprintu - wątek spisanej tu Księgi Henrykowskiej, pomnika języka polskiego. Dużą wartość architektoniczną i historyczną ma także kościół Wniebowzięcia NMP i Św. Jakuba w Kamieńcu Ząbkowickim (znajdujący się na Szlaku Cysterskim) wraz z reliktami dawnego opactwa oraz - będący już poza tym szlakiem - kościół farny Św. Anny w Ząbkowicach Śląskich, może przede wszystkim ze względu na swoja unikatową dawną dzwonnicę, mianowicie ząbkowicką Krzywą Wieżę z punktem widokowym. By przyciągnąć do wspomnianych obiektów większą liczbę turystów, należy (poza bazyliką w Bardzie, dostępną już dziś codziennie i bez ograniczeń) wspomóc ich administratorów we wprowadzeniu jednolitych, a sprawdzonych w turystyce regulacji i sposobów udostępniania świątyń dla zwiedzających, w tym także dla indywidualnych turystów oraz opracować i rozpowszechnić ofertę ich zwiedzania w formie koordynowanej trasy tematycznej.

Podstawą dla uprawiania turystyki tematycznej są istniejące już linearne systemy eksploatacji turystycznej, przebiegające przez powiat. Na ich czele należy wymienić należący do Szlaków Kulturowych Rady Europy Szlak Cysterski (pętla śląska, tzw. szlak południowo-zachodni), do którego w powiecie należą aż trzy dawne zespoły klasztorne: w Henrykowie (gm. Ziębice), Kamieńcu i Bardzie, i którego trasę można jeszcze uzupełnić przez budowle rezydencjonalne w Ząbkowicach i Ziębicach oraz wybrane spośród posiadających cenniejsze wyposażenie parafialnych i filialnych kościołów pocysterskich. Ranga tego systemu i jego walorów jest niekwestionowana, posiada on też niektóre elementy organizacji materialnej (bardzo dobre podstawy naukowe tematyzacji, oznaczenia fizyczne obiektów, wyznaczoną trasę rowerową), co lokuje go w grupie szlaków realnych. Jednak jest on zarządzany w minimalnym zakresie i przy braku określonego modelu koordynacji (tylko informacja o obiektach, bez jakichkolwiek usług w skali szlaku), a dostępność jego obiektów do zwiedzania jest bardzo różna: od pełnej (Bardo) poprzez uciążliwe wymagania uprzedniego zgłoszenia (Henryków), aż po zamknięte "na głucho" drzwi bez jakiejkolwiek wskazówki w kwestii otwarcia (Kamieniec Ząbkowicki). Ponadregionalny zasięg ma także Szlak Sakralnej Sztuki Barokowej im. M. Willmanna (w powiecie: Bardo, Ząbkowice Śląskie, Bobolice, Kamieniec Ząbkowicki i Byczeń), posiadający bardzo dobrą podstawę tematyzacyjną i eksploatujący wybitne dzieła śląskich malarzy religijnych, jednak - mimo widocznych wysiłków organizatorów - nie gwarantujący dostępności wszystkich obiektów i nie posiadający trasy wyznaczonej fizycznie. Z kolei transgraniczny Szlak Marianny Orańskiej (w powiecie obejmujący Ząbkowice, monumentalną rezydencję w Kamieńcu Ząbkowickim oraz Złoty Stok), eksploatuje wątki biograficzne związane z osobą i kolejami losu tej wyemancypowanej arystokratki, która przez swoje inicjatywy mocno przyczyniła się do gospodarczego postępu w regionie i do zachowania jego materialnego dziedzictwa, jak również do wzbogacenia krajobrazu kulturowego. Przez to (ale i za sprawą licznych współczesnych wielbicieli jej postaci) szlak ma szanse stać się magnesem przyciągającym osoby zainteresowane losem znanych i nietuzinkowych kobiet. System jest dobrze opisany i oznaczony, jego trasą prowadzone są także grupowe wycieczki. Szlak Granicy Świętego Jana łączy średniowieczne słupy wyznaczające historyczną granicę księstwa ziębickiego i biskupiego księstwa nyskiego. Generalnie przebiega zatem poza nawet mniejszymi miejscowościami i przez miejsca nierzadko trudniej dostępne. Taki jego układ przestrzenny i brak innych obiektów sprawia, że pomimo dużej wartości historycznej niełatwo będzie przyciągnąć liczniejszych turystów, ukierunkowanych przecież na wizualne i zróżnicowane atrakcje.

Turystyka miejska. Pomimo braku dużych ośrodków miejskich (miasto powiatowe ma nieco ponad 16 tysięcy mieszkańców) potencjał jej walorów w powiecie należy określić jako duży. Stanowi o nim połączenie średniowiecznej metryki wszystkich miast (Ziębic, Ząbkowic, Barda i Złotego Stoku) z ich bogatą, nieraz dramatyczną historią oraz z licznymi i cennymi zabytkami miejskiej infrastruktury (ratusze i bloki śródrynkowe, kościoły farne, historyczne place targowe, mury miejskie z bramami a nawet historyczne gospody) i typowymi dla miast zespołami architektonicznymi, jak klasztory i założenia szpitalne oraz parkowymi. Dodatkowo każde z miast posiada swoje unikatowe atrakcje. I tak Ziębice, dawna książęca stolica, zachowały do dziś wyjątkowo dobrze czytelny układ urbanistyczny (szczególnie dobrze widoczne lokacyjne centrum otoczone ulicą Wałową ze znacznymi fragmentami fortyfikacji i zachowaną w całości Bramą Paczkowską, historycznym bardzo dużym rynkiem, średniowieczną farą) oraz monumentalny park z największym w Polsce pomnikiem Orła Białego i widzianą stąd niepowtarzalną panoramą miasteczka. Ząbkowice mają swoją Krzywą Wieżę i oryginalny (oraz wtórny) wątek opowieści miejskiej na styku żywych i umarłych wraz z odnośnym eventem i ekspozycją. Bardo jest miastem powstałym wokół klasztoru i żyjącym przez wieki z jego sanktuarium, mimo protestanckiego otoczenia. Złoty Stok to z kolei miasto dosłownie zbudowane na złocie i przez wieki żyjące z jego eksploatacji. Podobnie rozwijała się zresztą nie będąca dziś miastem Srebrna Góra, powstała i upadła wraz z początkiem i końcem eksploatacji srebra, a odrodzona dzięki założeniu twierdzy. Miasta regionu oferują także rzadko spotykany na tak niewielkim obszarze kontrast krajobrazów: podczas gdy panoramę historycznego centrum Ząbkowic (przedgórze) można oglądać "z dołu", gdyż leży ono na wyraźnym uskoku terenowym, Ziębice (także przedgórze) ukrywają się w kotlinie i można je oglądać z góry, Srebrna Góra (Sudety) pnie się pod górę ku twierdzy gór, Bardo (w przełęczy) zajmuje stworzone przez rzekę Nysę obniżenie między górskimi pasmami Sudetów, a Złoty Stok (także w terenie górskim) zaskakuje paralelnymi ulicami na rożnych wysokościach. Wszystkie wspomniane miasta posiadają trasy turystyczne, choć zorganizowane na różnym poziomie. Niemniej turysta może samodzielnie je zwiedzić wspomagany przez dobrze opracowane przewodniki. Tę ofertę można jednak znacznie poprawić i rozbudować, o czym szerzej w punkcie 5.

Oferta turystyki industrialnej w mikroregionie opiera się w tym momencie na historycznych walorach związanych z górnictwem cennych metali. Tworzą ją głównie dwie zagospodarowane i udostępnione do zwiedzania górnicze trasy podziemne. Zdecydowanie ważniejszą koncentracją walorów tej formy turystyki jest Złoty Stok. Podstawową atrakcją jest tu dawna kopalnia rud złota, użytkowana od drugiej połowy XIII wieku aż po rok 1962. Wokół niej prywatny inwestor utworzył dojrzały produkt turystyczny, na który składają się: zwiedzanie sztolni oraz ekspozycji o charakterze muzealnym z bogatą kolekcją historyczną i geologiczną (w tym rud złotonośnych), mikroeventy tematyczne (m.in. spotkanie z alchemikiem, przejazd pojazdem pod ziemią, spływ łódką), usługi gastronomiczne i noclegowe oraz inne kolekcje (np. humorystyczna ekspozycja Przestróg, Nakazów i Apeli), wreszcie sklep z pamiątkami. Tę ofertę dobrze uzupełnia trasa tematyczna po mieście i najbliższej okolicy. Złota Ścieżka to jedyny na razie lokalny szlak tematyczny, eksploatujący wątek bogatej historii górnictwa w powiecie. Na trasie łączącej szereg nieczynnych kopalni i m.in. budynek historycznej mennicy usytuowano tablice dydaktyczne prezentujące zagadnienia związane z wydobyciem złota, jego przetapianiem i wybijaniem monet oraz o decydującym wpływie tej dziedziny gospodarki na średniowieczną i późniejszą historię górskiego miasteczka. Z kolei tak zwany Średniowieczny Park Techniki w Złotym Stoku nie ma waloru autentyku, jest bowiem zespołem mniej lub bardziej wiernych rekonstrukcji szeregu maszyn (tylko częściowo związanych z obróbką rudy), i dlatego należy go sklasyfikować raczej jako tematyczny park rozrywki. Jednak realizuje się tam szereg zajęć edukacyjnych dla dzieci, zapoznając je m.in. z historią wynalazków i techniki gospodarczej. Druga trasa podziemna w Szklarach Hucie (gm. Ząbkowice Śląskie) jest skromniej zagospodarowana, oferując oprowadzanie w formule edukacyjnej po wyrobiskach rzadkiego metalu (niklu) oraz kamieni półszlachetnych (opalu i chryzoprazu). W powiecie jest jeszcze szereg zabytkowych fabryk i przetwórni, dotychczas nie wykorzystywanych turystycznie, które z powodzeniem mogłyby uzupełnić produkt turystyczny o profilu industrialnym.

Turystykaliteracka w powiecie ząbkowickim jak dotychczas nie posiadała swoich stałych propozycji. Tymczasem istnieją przynajmniej dwa powody do zwiedzania tego obszaru w powiązaniu z wątkami literackimi. Jednym z nich jest miejsce powstania Księgi Henrykowskiej miejsce związane z jej słynnym polskim zapisem: wieś Brukalice z jej skromnym "Pomnikiem Pierwszego Zdania". Owo niematerialne dziedzictwo narodowe nie zostało dotąd wykorzystane turystycznie, choć istnieje zarówno baza lokalowa (dawny klasztor) jak i personalna (funkcjonuje w nim wspólnota seminaryjna i katolickie liceum). Zorganizowanie tam przy wsparciu samorządu eventu na większą skalę mogłoby stanowić koło zamachowe dla tej formy turystyki. Drugim niewykorzystanym wątkiem jest bardzo popularna powieść Andrzeja Sapkowskiego "Narrenturm", wchodząca w skład tzw. trylogii husyckiej. Jej akcja toczy się w dużej mierze na terenie księstwa ziębickiego a jej bohaterami są m.in. jego historyczne postaci, jak Piastowicz, książę Jan Ziębicki. Popularność serii literackiej mogłaby być wykorzystana przez opracowanie wirtualnego szlaku literackiego i organizację regularnych, corocznych wyjazdów trasami miejsc w niej opisanych z czytaniami fragmentów oraz tematycznymi mikroeventami, w oparciu np. o działające grupy rekonstrukcyjne (Bractwo Rycerskie Księstwa Ziębickiego). Aktualnie jeden taki wyjazd jest przygotowywany, jego inicjatorom należy się wsparcie i promocja imprezy.

Turystyka muzealna posiada w powiecie całkiem niemały potencjał, jednak problemem jest poziom jego organizacji. Jedynym obiektem mającym oficjalny status muzeum jest Muzeum Sprzętu Gospodarstwa Domowego w Ziębicach (skądinąd unikatowa pod względem profilu placówka w skali kraju). Pozostałe kolekcje mają są albo kolekcjami prywatnymi (niewielkie Muzeum Sztuki Sakralnej w Bardzie jest własnością zakonu) albo funkcjonują jako izby pamiątek - tak jest w Ząbkowicach i Złotym Stoku, gdzie zebrano naprawdę wartościowe kolekcje oraz w przypadku znacznie skromniejszych zbiorów w Kamieńcu. Niektóre ekspozycje funkcjonują bardziej jako atrakcje wizualne (jak tzw. Muzeum Przestróg, Uwag i Apeli w Kopalni w Złotym Stoku) przy braku merytorycznego opracowania, co drastycznie zmniejsza ich atrakcyjność z punktu widzenia poszukującego autentyków turysty muzealnego.

Kulturowa turystyka militarna będzie oczywiście koncentrować się na Srebrnej Górze - jedynej twierdzy górskiej na terenie Polski i jednym z największych obiektów tego typu w Środkowej Europie. Dodatkowym atutem fortecy jest jej dobre zagospodarowanie turystyczne, umożliwiające nawet pobyty przeżyciowe (w oparciu o potencjał tutejszej grupy rekonstrukcyjnej), rozwinięta infrastruktura w otoczeniu oraz doroczny event (Dni Twierdzy). Dla przyciągniętych już tutaj turystów zainteresowanych historycznymi militariami dobrą propozycją uzupełniającą mogłoby być zwiedzenie pozostałości fortów w pobliżu Barda (skądinąd już w średniowieczu górskiej warowni na pograniczu polsko-czeskim), miejskich fortyfikacji Ziębic i skromnej ale dobrze opracowanej kolekcji broni białej w tamtejszym muzeum czy zamku w Ząbkowicach Śląskich.
Walorami szczególnie atrakcyjnymi dla zwolenników turystyki kulturowo-przyrodniczej są dwaparki krajobrazowe: Śnieżnicki oraz Gór Sowich, położone częściowo na terenach gmin Złoty Stok i Stoszowice i chroniące typowe zasoby Sudetów, zwłaszcza różnorodność rzeźby terenu (w tym formy skalne) oraz gatunków roślinnych na niewielkich powierzchniach. Z kolei dwa parki kulturowe: forteczny w Srebrnej Górze i pałacowo-krajobrazowy w Kamieńcu Ząbkowickim, łączą elementy krajobrazu naturalnego i kulturowego. Zwiedzenie ich obydwu może nie tylko ukazać turyście rozmaite potrzeby i sposoby adaptacji form przyrody do celów człowieka, ale także kontrast powstałych w tym procesie krajobrazów. Listę atrakcji dla miłośników przyrody uzupełniają rezerwaty. Wyjątkowy w skali kraju jest rezerwat w Stolcu kolo Ząbkowic, gdzie na terenie nieczynnego wyrobiska do niedawna jeszcze znajdowało się endemiczne w Polsce stanowisko pszczoły obrostki murówki i trzech innych gatunków pszczół, a w którego także chronionym otoczeniu w nie użytkowanych sztolniach ma swoje zimowiska kilkanaście gatunków nietoperzy.

Turystyka eventowa w powiecie ma (poza zamiejscowymi koncertami festiwalu Vratislavia Cantans w Bardzie) ukierunkowanie popularne i opiera się aktualnie na imprezach kulturalnych o zasięgu regionalnym, organizowanych w Ząbkowicach (Dni i Noce Krzywej Wieży oraz Weekend z Frankensteinem). Na dzień dzisiejszy nie funkcjonują ponadlokalne eventy związane z tematyką szlaków kulturowych (jedyna w tym kontekście regularna impreza - Klasztor Księgi Henrykowskiej - ma bardzo skromny program i jest szerzej zupełnie nieznana). Najwyżej regionalny zasięg mają także Dni Twierdzy w Srebrnej Górze. Przy tak znacznym bogactwie wątków historycznych, przemysłowych i literackich można zdecydowanie pokusić się o bardziej ambitne, kilkudniowe programy eventów tematycznych, które stanowiłyby magnesy turystyczne i kulminacje rocznego cyklu życia tych szlaków.

Turystyka formalnie uznanego dziedzictwa kulturowego może koncentrować się w Srebrnej Górze (mającej status Pomnika Historii) i drugim parku kulturowym w Kamieńcu Ząbkowickim. Zupełnie natomiast nie docenianą potencjalną atrakcją dla zainteresowanych dziedzictwem narodowym jest Henryków - jako miejsce spisania pomnikowej dla języka polskiego Księgi Henrykowskiej. Aktualnie nie są jednak podejmowane inicjatywy mające zwrócić uwagę turystów kulturowych na wymienione obiekty. Srebrna Góra jest znana głównie w kręgach turystów militarnych i zwolenników inscenizacji historycznych, Kamieniec wiąże się raczej tylko z osobą Marianny Orańskiej (a nie na przykład z rodem Hohenzollernów, osobą Karola Fryderyka Schinkla czy romantyzmem w architekturze), a w Henrykowie nie ma nawet reprintu słynnej Księgi, nie mówiąc już o wystawie dotyczącej genezy jej powstania i jej mimowolnych bohaterów oraz bardziej ogólnie: fascynujących dziejów klasztoru i związanych z nim "ludzi": zakonników i miejscowych chłopów, dobroczyńców, opiekunów i łupieżców, bo i tych nie brakowało.

Ze względu na przeszłość historyczną i materialne dziedzictwo mikroregion posiada pewien potencjał z punktu widzenia turystyki etnicznej. Dotyczy to głównie turystów niemieckich. Taka oferta mogłaby być ukierunkowana przede wszystkim biograficznie i eksploatować za pomocą ekspozycji tematycznych lub tras wirtualnych wątki związane z osobą Fryderyka II Pruskiego (tak w Ząbkowicach, Kamieńcu, Srebrnej Górze czy Ziębicach, jak i na polu bitwy pod Braszowicami), a także Albrechta Pruskiego i jego rodziną w Kamieńcu, Maurycego von Strachwitz w Ząbkowicach i Stoszowicach, być może także z osławionym ziębickim przestępcą (masowym mordercą i kanibalem) Karlem Denke, którego afera wstrząsnęła międzywojennymi Niemcami. Pewne szanse miałaby też oferta skierowana do turystów holenderskich w oparciu o postać i miejsca związane z Marianną Orańską. Mniejsze zainteresowanie wzbudziłaby pewnie propozycja skierowana do mieszkańców Czech (oparta na wątku rodu Podiebradów jako książąt ziębickich) i do osób pochodzenia żydowskiego - w oparciu o lepiej zachowaną synagogę i kirkut w Ziębicach, której aktualnie na przeszkodzie stoi niedostępność bożnicy i brak jakichkolwiek wystaw tematycznych. Wydaje się, że cały potencjał powiatu w zakresie turystyki etnicznej może raczej służyć jako uzupełnienie dla programów wypraw podejmowanych do innych nieodległych destynacji (odpowiednio do grup etnicznych, do Wrocławia, Nysy, Świdnicy a nawet Kłodzka) a jego poszczególne miejsca mogłyby być nie tyle ich samodzielnymi celami, co prędzej przystankami na ich trasach.

 

 

Nasi Partnerzy

 

Copyright ©  Turystyka Kulturowa 2008-2021


Ta strona internetowa używa pliki cookies w celu dostosowania serwisu do potrzeb użytkowników i w celach statystycznych. W przeglądarce internetowej można zmienić ustawienia dotyczące cookies. Brak zmiany tych ustawień oznacza akceptację dla cookies stosowanych przez nasz serwis.
Zamknij